تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ لِلَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (38) وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ يَکُونَ الدِّينُ کُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (39) وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاکُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ (40)
ترجمه
بگو مر آنانرا که کافر شدند اگر باز ايستند آمرزيده شود براى آنها آنچه بتحقيق گذشت و اگر باز گردند پس بتحقيق جارى شد طريقه پيشينيان
و کارزار کنيد با آنها تا نباشد فسادى و باشد دين تمامى آن از آن خدا پس اگر باز ايستند همانا خدا بآنچه بجا مى‌آورند بينا است
و اگر اعراض کنند پس بدانيد بدرستيکه خدا که نگهبان شما است خوب مولى و خوب ناصرى است.
تفسير
بگو اى پيغمبر بکفار اگر از کفر و دشمنى با اسلام دست بردارند و توبه نمايند خداوند گناهان و جرائم سابقه آنها را مى‌آمرزد و اگر تکرار نمايند اعمال ناشايسته
جلد 2 صفحه 534
خودشان را و اصرار داشته باشند بر معاصى و محاربه با خدا و رسول خداوند هم رويّه و طريقه و سلوک خود را در باره پيشينيان آنها که با انبياء عظام مخالفت نمودند نسبت بآنها جارى خواهد فرمود و بسزاى اعمالشان از قتل و اسر و رقيّت و ذلّت و استيصال خواهند رسيد و بايد مسلمانان با آنها جنگ کنند تا فتنه و فساد و آشوب و اختلاف و کفر و نفاق و ضلال و کلال و ملال از جهان برداشته شود و تمام اديان باطله و عقائد فاسده محو و نابود گردد و منحصر شود دين در سراسر دنيا ظاهرا و واقعا بدين حق الهى که اسلام و مذهب جعفرى اثنى عشرى است چنانچه در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که هنوز تأويل اين آيه ظهور پيدا نکرده چون پيغمبر (ص) براى حاجت خود و اصحابش جزيه ميگرفت و اگر ظاهر شود مفاد کامل آن جزيه قبول نمى‌شود و بايد کشته شوند کفار تا همه موحّد شوند و شرک در دنيا وجود نداشته باشد و در مجمع و عياشى ره از امام صادق (ع) نقل نموده که هنوز تأويل اين آيه نيامده است و اگر قائم ما قيام نمايد بعد از اين کسيکه او را ادراک نمايد مى‌بيند تأويل و مفاد کامل اين آيه را و بايد دين محمد (ص) سراسر عالم را فرا گيرد تا شرک در روى زمين باقى نماند و بعضى گفته‌اند بايد مسلمانان جهاد کنند تا باقى نمانند کفاريکه معاهده با مسلمانان ننمودند چون آنها مى‌توانند فتنه و فساد نمايند و قوم خودشان را بکفر دعوت کنند و از قبول اسلام باز دارند نه کفاريکه با مسلمانان معاهده نمودند يا در پناه اسلام داخل شده‌اند پس اگر از کفر دست کشيدند و قبول اسلام نمودند خداوند بصير است باعمال قلبيّه و خارجيّه آنها و بر طبق آن پاداش عطا خواهد فرمود و اگر اعراض نمودند از قبول اسلام و اصرار بکفر و عناد داشتند مسلمانان نبايد از معادات آنها باکى داشته باشند و بايد بدانند که خداوندى که مولى و سرپرست و نگهبان و نگهدار و ناصر و معين آنها است در اين صفات کامل است نميگذارد مغلوب و مقهور شوند و کيد اعداء را از آنها دفع ميفرمايد و بنابر اين موليکم صفت اللّه و جمله بعد خبر انّ است و محتمل است موليکم خبر انّ باشد و جمله نعم المولى و نعم النصير مستانفه و بنظر حقير ترکيب اول احسن است.