اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا يُنفِقُون‌َ أَموالَهُم لِيَصُدُّوا عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ فَسَيُنفِقُونَها ثُم‌َّ تَکُون‌ُ عَلَيهِم حَسرَةً ثُم‌َّ يُغلَبُون‌َ وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِلي جَهَنَّم‌َ يُحشَرُون‌َ (36)
محققا کساني که کافر هستند انفاق ميکنند اموال خود را براي اينکه مانع شوند و ببندند از راه الهي پس زود باشد که انفاق ميکنند اموال خود را پس از انفاق ميباشد براي آنها حسرت و ندامت پس از آن مغلوب ميشوند.
بعضي گفتند که اينکه آيه در مورد ابي سفيان و جماعتي از رؤساء قريش نازل شده که براي تدارک جنگ بدر اموال زياد صرف کردند و جمعيت بسياري را جمع آوري کردند بطمع اينکه پيغمبر و اينکه عده قليل اصحاب را بکشند و راه حق را مسدود کنند که ديگر احدي بفکر و خيال اسلام نيفتد و اساس اسلام برچيده شود لکن خداوند در جنگ بدر آنها را مغلوب فرمود، بعضي مقتول بعضي اسير بعضي فرار کردند و بذلّت افتادند و اينکه را يکي از معجزات حضرت دانستند که قبلا خبر ميدهد که اينها مغلوب ميشوند در بدر و لکن ما مکرر اشاره کرده‌ايم که بر فرض در اينکه مورد هم نازل شده باشد مورد مخصص نيست و آيه عام است شامل جميع کفار ميشود چنانچه از صدر اسلام الي زماننا هذا چه قدر پولها مصرف کردند و نقشه‌ها کشيدند و حيله‌ها بکار زدند که اساس دين اسلام را خراب کنند و از بين ببرند خداوند پس از صد سال نقشه‌کشي آنها بيک آن بکلي نقشه‌هاي آنها را باطل نمود و دين خود را حفظ فرمود إِنّا نَحن‌ُ نَزَّلنَا الذِّکرَ وَ إِنّا لَه‌ُ لَحافِظُون‌َ حجر آيه 9.
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا از مشرکين، يهود، نصاري و ساير طبقات کفار يُنفِقُون‌َ أَموالَهُم در تنظيم قشون و ازدياد قواي حربيه و ارسال مبلغين سوء در جميع نقاط اسلاميه و ايجاد اختلاف بين مسلمين و کارهاي ديگر لِيَصُدُّوا عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ اينکه يکي از مقاصد آنها است و منافات ندارد که مقاصد ديگري هم در نظر داشته باشند
جلد 8 - صفحه 118
فَسَيُنفِقُونَها هر چه انفاق کنند باين مقصد نائل نميشوند و لو بمقاصد ديگر في الجمله نائل شوند
(چراغي را که ايزد برفروزد || هر آن کس پف کند ريشش بسوزد)
ثُم‌َّ تَکُون‌ُ عَلَيهِم حَسرَةً اينکه ندامت نه توبه از عمل است بلکه حسرت به اينکه چرا نائل بمقصد نشدند ثُم‌َّ يُغلَبُون‌َ علاوه بر اينکه نائل بمقصد نشدند بر ضرر آنها هم تمام شد و مغلوب شدند و روز بروز خداوند علم اسلام را بلندتر و سيطره اسلام را بيشتر و آثار و ادلّه حقانيت او را واضح‌تر ميفرمايد مثل شمس در رابعة النهار وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِلي جَهَنَّم‌َ يُحشَرُون‌َ و کساني که کافر شدند بسوي جهنم محشور ميشوند. بعضي قرّاء اينکه جمله را ضميمه آيه قبل دانسته و از اينکه جهت در تکرر جمله الّذين کفروا اشکالي بآنها متوجه ميشود که مناسب اينکه بود که بفرمايد و هم الي جهنم يحشرون و در مقام جواب برآمده‌اند لکن تحقيق اينست که آيه مستقله است ميخواهد بفرمايد که کفار چه آنهايي که انفاق مال براي صدّ في سبيل اللّه کردند و چه آنهايي که در اينمقام نبودند تمام اهل جهنم هستند و اگر بکلمه هم فرموده بود اختصاص بهمان منفقين داشت و مورد توهّم اينکه بود که ساير کفار معاف هستند لذا فرمود بطور عموم وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا که شامل منافقين و مرتدين و نواصب و غلات و اهل بدعت و منکر ضروري شود و لو اسم اسلام روي خود گذارند لکن کافر و نجس هستند بلکه شامل اهل سنّت و جماعت هم ميشود بدليل زيارت جامعه
(و من جحدکم کافر و من حاربکم مشرک و من ردّ عليکم في اسفل درک من الجحيم)
و اخبار بسيار ديگر در موارد مختلفه، و اينکه حکم بطهارت آنها شده براي حشر مؤمنين است که در حرج و مضيقه نيفتند إِلي جَهَنَّم‌َ يُحشَرُون‌َ يعني تمام در جهنم مجتمع خواهند شد
جلد 8 - صفحه 119
و در عذاب با يکديگر محشور.