مخاطب اين آيه در هنگام نزول، کسانى هستند که همراه پيامبر در جنگ بدر شرکت کرده و با جانفشانى و از جان گذشتگى، پيروزى را بدست آورده‌اند. کسانى که اهل نماز، روزه، هجرت، جهاد و شهادت بودند و چشم اميد پيامبر به آنان بود، امّا با اين حال خداوند در اين آيه مى‌فرمايد: اى مجاهدان جبهه‌ى بدر، اگر به خدا و پيامبر و قرآن ايمان داريد، خمسَ غنائم را بدهيد. يعنى شرط ايمان به خدا، علاوه بر نماز و روزه و جهاد، اداى واجب يعنى خمس است.
واژه‌ى «غنيمت» و «غرامت»، هر يک شش بار در قرآن آمده است. همان گونه که غرامت شامل هرگونه ضرر مالى مى‌شود، نه فقط ضرر جنگى، غنيمت هم نه تنها درآمد جنگى، بلکه هرگونه منفعتى را در بر مى‌گيرد. کتب لغت مانند لسان‌العرب، تاج‌العروس و قاموس و مفسّران اهل‌سنّت از قبيل قرطبى، فخررازى و آلوسى نيز در عموميّت لغت، شک ندارند.
همچنين در مفردات راغب آمده است: به هر چيزى که انسان بدست مى‌آورد، غنيمت گفته
جلد 3 - صفحه 321
شده است. در قرآن نيز لفظ غنيمت، براى غنائم غير جنگى بکار رفته است: «فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِيرَةٌ» «1» حضرت على عليه السلام نيز مى‌فرمايد: «مَن اخذبها لَحق و غَنم» «2»، کسى که به آيين خداوند عمل کند، به مقصود رسيده و بهره مى‌برد.
طبق روايات و به عقيده‌ى شيعه، غنيمت در اين آيه شامل هرگونه در آمدى اعمّ از کسب و کار و تجارت مى‌شود. و نزول آيه در جنگ بدر، دليل اين نيست که خمس تنها در غنائم جنگى باشد و اگر هم مراد از غنيمت در آيه تنها غنائم جنگى باشد، بايد گفت: يک مورد از خمس در اين آيه آمده و موارد ديگر در روايات مطرح شده است.
خمس، در روايات نيز از اهميّت ويژه‌اى برخودار است، از جمله اين‌که هر کس خمس مالش را نپردازد، مالش حلال نمى‌شود و نمى‌تواند در آن تصرّف کند.
فقها، خمس را در هفت چيز واجب مى‌دانند: 1. سود و منفعت کسب و درآمد ساليانه، 2. گنج، 3. معادن، 4. گوهرهايى که از غوّاصى به دست مى‌آيد، 5. مال حلال مخلوط به حرام، 6. زمينى که کافر ذمّى از مسلمان بخرد، 7. غنيمت جنگى. «3»
بسيار روشن است که خداوند نياز به خمس ندارد، بنابراين سهم خدا، براى حاکميّت قانون خدا و ولايت رسول، تبليغات و رساندن نداى اسلام به گوش جهانيان، نجات مستضعفان و جلوگيرى از مفسدان است.
برپايه‌ى روايات، سهم خدا در اختيار رسول و سهم رسول پس از او، در اختيار امام است. «4»
و اين سه سهم در زمان غيبت امام، در اختيار نوّاب خاص و يا نوّاب عام او يعنى مجتهد جامع الشرايط و مرجع تقليد قرار داده مى‌شود. «5»
«ذى القربى»، به دليل روايات بسيار از شيعه «6» و نيز برخى روايات اهل‌سنّت، همه‌ى بستگان پيامبر صلى الله عليه و آله نيستند، بلکه مراد، امامان اهل‌بيت عليهم السلام مى‌باشند که مقام امامت ورهبرى دارند و خمس، متعلّق به رهبر و حکومت اسلامى است، نه فاميل پيامبر.
«1». نساء، 94.
«2». نهج‌البلاغه، خطبه 120.
«3». براى توضيح بيشتر به توضيح المسائل مراجعه کنيد.
«4». تفسير صافى.
«5». تفسير نمونه.
«6». تفسير نورالثقلين و کافى، ج 1، ص 544.
جلد 3 - صفحه 322
علاوه بر روايات، قرار گرفتن ذى‌القربى، در رديف «للّه و للرسول» به خصوص با حرف «لام»، نشانه‌ى آن است که ذى‌القربى افراد خاصّى هستند که در خط خدا و رسولند.
از مصارف ديگر خمس در روايات، مساکين و در راه ماندگان از سادات بنى‌هاشم است، چون گرفتن زکات بر فقراى سادات حرام است، پس بايد از طريق خمس، نيازهاى آنان تأمين شود. «1» در واقع اسلام براى برطرف کردن محروميّت‌هاى جامعه، دو چيز را واجب کرده است: يکى زکات که مربوط به همه‌ى فقراى جامعه مى‌باشد و ديگرى خمس که بخشى از آن مخصوص فقراى سادات است و خمس و زکات به اندازه‌ى نياز سال فقرا به آنان پرداخت مى‌شود، نه بيشتر.
امام رضا عليه السلام فرمودند: «تصميم‌گيرى در مقدار سهم براى هر يک از موارد ششگانه‌ى ذکر شده در آيه، با امام است». «2»