تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (41)
جلد 4 صفحه 343
بعد از آن حکم غنايم را بيان فرمايد:
وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ: و بدانيد اى مؤمنان اينست و جز اين نيست آنچه غنيمت گرفتيد از کافران به قهر از هرچه اسم شى‌ء بر آن اطلاق شود حتى ريسمان و چوب، فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ: پس بتحقيق مر خداى راست پنج يک آن، وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى: و براى پيغمبر و براى خويشان پيغمبر که بنى هاشم و بنى عبد المطلب‌اند، وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ: و يتيمان سادات و فقرا و غرباى ايشان.
تنبيه: در کنز العرفان فرمايد: در اين آيه سه بحث است:
بحث اول- غنيمت در اصل به معنى فايده و نفع است. و نزد اصحاب ما و شافعيه آنچه از کفار بدون قتال اخذ شود فى‌ء، و با قتال غنيمت باشد، و اين از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام مروى است. همچنين بنابر فتواى اماميّه:
فى‌ء مخصوص به امام عليه السّلام است و از غنيمت اخراج خمس، و باقى متعلق به کسانى است که در جهاد حاضر بوده‌اند. و به اجماع اماميه خمس واجب است در هفت چيز: 1- فوائد از ارباح تجارات و زراعات و صناعات که زائد باشد بر مؤته سال. 2- گنج. 3- معادن. 4- غوص. 5- مال حلال مختلط به حرام. 6- زمينى که کافر ذمى از مسلمان بخرد. 7- غنيمت دار الحرب. و جمهور عامه آن را تخصيص داده‌اند به مأخوذات از دار الحرب. و شافعى خمس را در معدن طلا و نقره واجب داند فقط. و نزد ابى حنيفه مخصوص است به منطبع. «1» لکن حق تعميم خمس است در امور مذکوره، بنا به روايات صحيحه
«1» يعنى طلا و نقره مسکوک.
جلد 4 صفحه 344
وارده از ائمه هدى سلام اللّه عليهم. و لفظ شى‌ء گرچه عام و دالّ است بر وجوب خمس هر چه غنيمت بر آن صادق باشد حتى نخ و سوزن، و حال آنکه اماميه شرط نصاب فرموده‌اند در کنز و معدن و غوص، زيرا بيان ائمه معصومين مخصّص و حاضر آن است. «1» بحث دوم- تقسيم خمس- نزد اماميه شش قسمت شود. سهمى براى خدا و سهمى براى رسول، اين دو سهم با سهم ذى القربى براى امام عليه السّلام است در زمان حضور؛ و در زمان غيبت به نواب خاص، بعد به نواب عام يعنى مجتهدين جامع الشرايط مى‌رسد. سه سهم ديگر متعلق به يتيمان و فقراء و غرباء سادات است و ديگران با آنها شريک نيستند، زيرا خداى تعالى حرام فرموده بر سادات صدقات را، زيرا اوساخ مردم است، و در عوض، خمس را براى ايشان مقرر فرموده. و مراد از ذى القربى بنى هاشم و بنى عبد المطلب‌اند نه بنى عبد الشمس و بنى نوفل لقوله عليه السّلام: انّ بنى عبد المطّلب ما فارقونا فى جاهليّة و لا اسلام و بنو هاشم و بنو عبد المطّلب شى‌ء واحد. بعد امام تشبيک اصابع فرمود، يعنى انگشتان مبارک را داخل يکديگر نموده و فرمود: بنى هاشم و بنى عبد المطلب متصل و مختلطند به يکديگر.
بحث سوم- توکيدات آيه شريفه که در هيچ آيه‌اى واقع نشده؛ چه در دو موضع مؤکّد به حرف انّ مى‌باشد، به علاوه مصدّر به امر به علم که متضمّن تحقق و تثبت است، و لذا ناسخى براى اين آيه وارد نگشته «2». خلاصه، خمس واجب، و بايد به جماعت مذکوره ادا، و بپردازيد.
إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ: اگر هستيد شما که از روى تحقيق ايمان آورده‌ايد به خدا، وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا: و آنچه نازل فرموديم بر بنده ما محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از قرآن يا نصرت ملائکه و فتح و غير آن از آيات منزله، يَوْمَ الْفُرْقانِ: روز بدر که جدا شدن حق از باطل در آن روز بود (دليل حذف مذکور
«1» يعنى فرمايشات ائمه عليهم السّلام دلالت بر آن دارند که خمس به همين هفت مورد تعلّق مى‌گيرد و در سه مورد مذکوره نيز، بايد به حدّ نصاب برسد.
«2» نقل به اختصار از کنز العرفان فاضل مقداد، جزء اوّل، صفحه 248 تا 252.
جلد 4 صفحه 345
صدر آيه است زيرا مراد علم در اينجا عمل است به مقتضاى آن). يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ: روزى که ملاقات و بهم رسند دو گروه مسلمانان و کافران، و آن روز جمعه بود هفدهم ماه مبارک رمضان سال هشتم هجرت بنابر مشهور. و از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که نزول آيه خمس نوزدهم ماه رمضان بوده، وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: و خداوند سبحان بر همه چيز توانا و قادرى است که فوق قدرت او قدرتى نخواهد بود، و لا جرم جمع قليل را بر لشگر کثير غالب گرداند، سيصد و سيزده نفر را بر هزار نفر.