تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَ لکِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (42)
بعد از آن بيان نصرت اهل اسلام را در بدر مى‌فرمايد:
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا: ياد بياوريد آن روزى را که بوديد شما به کناره وادى نزديکتر به مدينه و آن ريگستان، و پا به زمين فرو مى‌رفت، و آب هم نداشتيد، وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى: و دشمنان به کنار وادى دورتر به مدينه، زمينى محکم و قادر بر آب، چه در کنار چشمه فرود آمده بودند، وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ: و شتر سواران کاروان، يعنى أبو سفيان و اصحاب او پائين تر از شما بودند مقدار سه فرسخ، چه آنها از بدر منصرف شده بطرف ساحل عزيمت کردند. و فايده در ذکر اين مواطن دال است بر قوه دشمن و استظهار ايشان بر رکب و حرص بر مقاتله و توطين نفس خود بر کثرت و بذل منتهاى جهد در محاربه و ضعف شأن مسلمانان و استبعاد غلبيت آنها، و لذا ذکر مراکز فرمود تا معلوم شود که با اين حالت استيلاء دشمن و عجز مسلمان، غلبه‌اى که حاصل
جلد 4 صفحه 346
شود نيست مگر از جانب حضرت حق در نصرت دين حق.
وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ: و اگر وعده مى‌داديد يکديگر را در محاربه ايشان و حال آنکه ايشان را اکثر از خود مى‌دانستند، لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ: هر آينه اختلاف مى‌کرديد در وعده خود از خوف آنها، چه شما قليل و بى‌سلاح و آنها کثير و همه مسلح و مکمل براى حرب. يا اگر اى مؤمنان با هم متحد مى‌شديد در قتال کفار قريش، هر آينه خلاف در ميان شما پديد مى‌آمد و اکثر از خوف و هيبت کفار از عهد برمى‌گشتيد، و لکن خداى تعالى جمع فرمود ميان شما و ايشان در بدر، لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا: تا حکم فرمايد خداى متعال امرى را که بود مقدر شده، يعنى کاين ثابت در علم سبحانى و سزاوار آنکه محقق يابد و آن نصرت اولياء و قهر اعداء و اعزاز دين اسلام، و اذلال کيش کفر است.
نکات ادبيه: قوله قصوى اگرچه به حسب قاعده قلب و او است به ياء، مانند عليا و دنيا، لکن به جهت تفرقه ميان اسم و صفت به حال خود واقع شده و استعمال آن از قصيا اکثر است. و قوله: أَسْفَلَ، منصوب بر ظرفيت که در موضع جرّ واقع شده و جمله حال است از ظرف ما قبل او و فايده آن مذکور شد.
اين اجتماع ميان شما و ايشان را براى آن نمود: لِيَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَيِّنَةٍ: تا هلاک شود هر که هلاک مى‌شود از حجتى روشن که معاينه آن را ببينند، وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ: و زنده ماند هر که زنده ماند از حجتى هويدا. يعنى تا هيچ کدام را حجتى و معذرتى نباشد؛ چه واقعه بدر از آيات عظيمه و معجزات باهره است، هر که مشاهده نموده او را، هيچ عذرى نيست، خواه در آن جنگ بوده يا نه، وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ: و بتحقيق خداى تعالى شنوا است اقوال و افعال مؤمن و کافر را، دانا است بر ضماير و احوال ايشان.
تبصره: هلاک و حيات مستعارند براى کفر و اسلام، يعنى صدور کفر و اسلام از ايشان بر حجتى واضحه است؛ چه هر که کافر گردد، بطلان او ظاهر، و هرکه بر اسلام ثابت ماند، حقيت آن مبين و معلوم است؛ و لذا ثواب و عقاب مؤمنين و کفار در آخرت مترتب بر اين حجت خواهد بود.
در ترجمه رشف مذکور است که: گوهر شب افروز عقل را چنانچه در حقه
جلد 4 صفحه 347
سينه دوستان مى‌سپارند، در صدور دشمنان وديعه نهند: لِيَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ، يعنى اگر بنده در آيات هاديه الهى و بينات واضحه سبحانى، تأمل و تفکر نمايد، برق نور عقل او از جانب لطف و توفيق لامع شود، و از آن مهتدى شود، و حيات ابدى را دريابد؛ و اگر به جهت فرط عناد و جحود در آيات و شواهد، تدبر و تعقل ننمايد، و عقل را فرمانفرما و حکم او را مجرى ندارد، هر آينه در وادى ضلالت و غوايت افتاده، به هلاکت ابديه گرفتار گردد.
در منهج- در شبى که آن روز، جنگ بدر واقع شد، حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در واقعه ديد لشگر قريش در غايت قلت و مذلتند.
تأويل آن فرمود که دوستان خدا غالب، و دشمنان مغلوب خواهند شد، مؤمنان، به استماع رؤيا و تعبير آن، به غايت مسرور و فرحناک شدند؛ حق تعالى تذکار اين نعمت بر مؤمنان مى‌فرمايد.