اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
154
وَ اعلَمُوا أَنَّما غَنِمتُم مِن شَي‌ءٍ فَأَن‌َّ لِلّه‌ِ خُمُسَه‌ُ وَ لِلرَّسُول‌ِ وَ لِذِي القُربي وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ إِن کُنتُم آمَنتُم بِاللّه‌ِ وَ ما أَنزَلنا عَلي عَبدِنا يَوم‌َ الفُرقان‌ِ يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ وَ اللّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ (41)
و بدانيد اي گروه مؤمنين آنچه غنيمت و فائده بدست آورديد پس محققا از براي خدا پنج يک است و براي رسول و براي ذوي القربي که ائمه عليهم السلام باشند و يتيمان و فقراء و إبن سبيل‌هاي سادات اگر باشيد شما که ايمان آورده باشيد بخدا و بآنچه ما نازل کرديم بر بنده خود روزي که حق از باطل جدا شد روزي که تلاقي کردند دو گروه گروه مسلمين با گروه کفار و مشرکين و خداوند بر هر چيزي توانا است.
اينکه آيه شريفه راجع بمسئله خمس است که يکي از کتب فقهيه کتاب خمس است و ما همين آيه شريفه را در مجلد اول اينکه کتاب صفحه 221- 223 در ذيل آيه وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ در جمله انفاقات واجبه بيان کرديم که خمس مطابق مذهب شيعه بهفت چيز تعلق ميگيرد: 1- معادن ذخائر زيرزمين از فلزات و جواهرات و نفت و نمک و امثال آنها 2- کنز و آن دفينه‌هائيست که زير زمين مخفي ميکنند و اينکه دو حد نصابش 20 دينار است که 15 مثقال صيرفي طلاي سکه‌دار باشد يعني قيمت مطابق اينکه مقدار باشد که کمتر از آن خمس ندارد مگر از جهت ارباح مکاسب که بيايد 3- غوص چيزهايي که از ته دريا استخراج ميکنند مثل لؤلؤ و مرجان و نحو اينها و نصابش يک دينار است 18 نخود طلاي مسکوک 4- زميني که اهل ذمّه يهود، نصاري، مجوس، از مسلمين خريداري کنند 5- مال حلال مختلط بحرام که مقدار حرامش و صاحبانش معلوم نباشد
جلد 8 - صفحه 126
6- غنائم دار الحرب مشروط بشرائط مقرره در کتب فقهيه کتاب جهاد 7- ارباح مکاسب از تجارات و صناعات و زراعات و اجارات و غير اينها از کليه استفادات بعد از وضع مئونه ساليانه خود و عيالات و مصارف مشروعه مثل زيارات و ضيافات و توسلات و امثال اينها و اينکه چهار چيز حدّ نصاب ندارد.
و مصرف خمس شش سهم است سه سهم آن که سهم خدا و رسول و ذي القربي باشد سهم امامش مينامند و در دوره غيبت در تحت نظر مجتهد جامع الشرائط و اذن آن بايد مصرف شود مطابق فتواي مرجع تقليد، و سه سهم که يتامي و مساکين و ابناء سبيل باشد سهم ساداتش مينامند بهر کدام از اينکه سه طايفه داده شود کافيست مراجعه کنيد، و ما در اينکه مقام بتفسير آيه شريفه اکتفاء ميکنيم:
وَ اعلَمُوا خطاب بجميع مکلفين است تا قيامت چنانچه تمام احکام اسلامي از اينکه باب است أَنَّما غَنِمتُم مفسرين بغنائم دار الحرب تفسير کردند لکن معناي غنيمت استفاده است و ماء ما غنمتم موصوله عموم دارد بخصوص بقرينه مِن شَي‌ءٍ تمام استفادات را ميگيرد از مذکورات، معادن، کنوز، غوص، ارباح مکاسب، غنائم دار الحرب فقط شمولش لارض مشتراي اهل ذمه و حلال مختلط بحرام معلوم نيست و بدليل خارج وجوب خمس آنها ثابت شده از اخبار فَأَن‌َّ لِلّه‌ِ خُمُسَه‌ُ لام اختصاص است و اختلاف شد بين فقهاء که نحوه اختصاص چه نحوه است، بعضي گفتند لام ملکيت است و ارباب خمس بنحو اشاعه مالک هستند، بعضي گفتند نظير منذور التصدق است ملک مالک است و لکن تصرفش حرام است تا اداء خمس نکرده، بعضي گفتند مجرد حق است که ارباب خمس حقي دارند که باين مال تعلق گرفته مثل حق ديان بمال مفلس بعد الحجر و حق ديان باموال متوفي که تصرفات وارث نافذ نيست و همچنين تصرفات مفلس و حق وجه اخير است و اما بنحو اشاعه و شرکت مسلما ارباب خمس تا بآنها داده نشود آثار
جلد 8 - صفحه 127
ملکيت بر آنها بار نميشود که بتوانند نقل و انتقال نمايند يا مهر عيال قرار دهند يا اگر وفات کنند بوارث منتقل شود چنانچه در مشاعات چنين است، و اما نظير منذور التصدق آنهم باطل است زيرا ارباب صدقه هيچگونه حقي بمال ندارند و اگر مالک اتلاف نمود خلف نذر کرده و بايد کفاره نذر دهد و اگر تلف شد بدون اختيار چيزي بر او نيست، بلکه وجه اخير که مالک نميتواند تصرف کند و اگر تصرف کرد تصرفش نافذ نيست و اگر تلف شد يا اتلاف کرد بذمه او تعلق ميگيرد و للرسول و البته سهم الهي را بايد داد خدمت رسول او ميداند که بچه مصرفي صرف کند نه مثل بعض عامه که گفتند مصرف کعبه بايد نمود و بعضي مصرف قشون و اسلحه گفتند، و بعضي گفتند حق خدا و پيغمبر يکي است و پنج سهم است آنهم بوفات حضرت رسالت باطل شد بدليل حديث مجعول ابي بکر (نحن معاشر الانبياء لا نورث) وَ لِذِي القُربي که مذهب اماميه است که بامام وقت بايد داد و در غيبت بنايب عام‌ّ مجتهد جامع الشرائط و سهم خدا و رسول را هم بايد بامام داد لمکان نيابت و اينکه او ميداند بچه مصرفي صرف فرمايد و توهّم اينکه بايد دفن کرد يا وصيت نمود تا ظهور حضرت بقية اللّه (عج) توهّم فاسدي است و تضييع حق خدا و رسول و امام است، و اما عامه گفتند حق ذي القربي هم بعد از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باطل شد زيرا ابا بکر و عمر اينکه دو خليفه منع کردند و فعل آنها حجت است و بعضي گفتند ذي القرباي خود مالک است که صله رحم باشد وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ نکته- در آن سه سهم اوّلي تعبير بلام فرمود للّه و للرسول و لذي القربي و در اينکه سه سهم اخير فرمود و اليتامي و المساکين و إبن السبيل بدون ذکر لام و جهتش اينست که آن سه سهم شخصي است و اينکه سه سهم کلي است يعني روي عنوان يتيم و مسکين و إبن سبيل است بهر
جلد 8 - صفحه 128
مصداقي از اينکه عنوان داده شود کافيست بلکه لازم نيست مراعات هر سه عنوان بلکه اينکه سه سهم که عبارت از نصف خمس است بهر يک از اينکه سه عنوان داده شود کافي است.
مسئلة- مجتهد جامع الشرائط که آن سه سهم که سهم امام است بايد مصرف کند بمصرفي که قطع برضاي امام داشته باشد ولي مالک بايد يقين داشته باشد که آن مجتهد مطابق فتواي مرجع تقليد مالک مصرف ميکند و ميتوان باذن مجتهد خود مالک مصرف کند و اذن لازم نيست از خصوص مرجع تقليد باشد بلکه باذن هر مجتهدي ميتوان مصرف نمود.
إِن کُنتُم آمَنتُم بِاللّه‌ِ معني اينکه نيست که اداء خمس فقط بر مؤمن واجب باشد زيرا احکام الهي بر سرتاسر عالم تا صفحه قيامت ثابت است بلکه مراد اينکه است که غير مؤمن خمس نميدهد و قبول ندارد بلکه ميگويند که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم براي خويشان خود اينکه حکم را فرمود و نکته ديگر که از صريح اينکه جمله استفاده ميشود اينکه خلفاء جور مثل ابا بکر و عمر و عثمان و اتباع آنها از اهل سنّة که منکر خمس شدند مؤمن باللّه نيستند فقط شيعه اثني عشر است و بسيار تعجب است از آن ملعوني که ترويج مذهب عامه ميکند و اينکه دو خليفه را مؤمن صالح ميداند سهم امام عليه السّلام را ميگيرد و مي‌بلعد اگر تو معتقد بآنها هستي پس اصلا خمس را بايد منکر باشي چه رسد بسهم امام و اگر سهم امام حق است و بايد داد پس آنها را بايد مؤمن نداني نعوذ باللّه بعلاوه آنها فقط منحصر ميدانند بغنائم دار الحرب و اينکه از ارباح مکاسب ميگيرد وَ ما أَنزَلنا عَلي عَبدِنا يَوم‌َ الفُرقان‌ِ فرقان جدا کردن حق است از باطل و تفرقه بين اينکه دو و لذا يکي از اسامي قرآن مجيد فرقان است تَبارَک‌َ الَّذِي نَزَّل‌َ الفُرقان‌َ عَلي عَبدِه‌ِ لِيَکُون‌َ لِلعالَمِين‌َ نَذِيراً فرقان آيه 1، لکن در اينجا مراد
جلد 8 - صفحه 129
جنگ بدر است که مسلمين با اينکه عده قليل و فقدان اسلحه بر مشرکين با آن کثرة و زيادتي قوي چيره شدند و آنها را بقتل و اسيري و استرقاق و فرار دادند بمدد ملائکه و نصرت الهي حق از باطل جدا شد و دليل بر اينکه معني جمله بعد است که ميفرمايد يَوم‌َ الفُرقان‌ِ يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ دو جمعيت جمعيت مسلمين و جمعيت مشرکين تلاقي کردند، اشاره به اينکه اگر حق و باطل را فهميديد و ايمان آورديد بآنچه بر پيغمبر نازل شده بايد خمس را اداء کنيد و معتقد باشيد وَ اللّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ که فئه قليله غالب بر فئه کثيره شوند کَم مِن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَت فِئَةً کَثِيرَةً بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ بقره آيه 220.