اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِذ أَنتُم بِالعُدوَةِ الدُّنيا وَ هُم بِالعُدوَةِ القُصوي وَ الرَّکب‌ُ أَسفَل‌َ مِنکُم وَ لَو تَواعَدتُم لاختَلَفتُم فِي المِيعادِ وَ لکِن لِيَقضِي‌َ اللّه‌ُ أَمراً کان‌َ مَفعُولاً لِيَهلِک‌َ مَن هَلَک‌َ عَن بَيِّنَةٍ وَ يَحيي مَن حَي‌َّ عَن بَيِّنَةٍ وَ إِن‌َّ اللّه‌َ لَسَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ (42)
زماني که بوديد شما در جانب نزديک و مشرکين بودند در جانب دورتر و قافله بود پائين‌تر از شما و اگر مواعده ميکرديد هر آينه در محل مواعده اختلاف ميکرديد و لکن براي اينکه بود که خداوند قضاي او جاري شده بر وقوع امري آن امر تحقق پيدا کند.
توضيح کلام- قشون اسلام در وقعه بدر در موقعي که تلاقي کردند با قشون مشرکين در طرف نزديک بمدينه بودند و قشون کفر در طرف دورتر بودند و معلوم است که مکه معظمه در مکان مرتفع است و مدينه مکان منخفض است و از مکه بمدينه سراشيب است نظير نجف بکربلا و قشون کفر مسلط بودند بر قشون اسلام لذا ميفرمايد إِذ أَنتُم بِالعُدوَةِ الدُّنيا و عدوة جانب صحرا است و دنيا تأنيث ادني است و دنو نسبت بمدينه است وَ هُم بِالعُدوَةِ القُصوي قصوي تأنيث اقصي است لذا آنها در طرف علوّ بودند و شما در طرف سفل وَ الرَّکب‌ُ أَسفَل‌َ مِنکُم رکب
جلد 8 - صفحه 130
قافله است جمع راکب مثل شرب و شارب و صحب و صاحب و مراد قافله ابو سفيان است که از شام ميآمدند با مال التجاره زيادي و آنها پائين‌تر از شما نزديک بآب و خلاصه کلام اينکه جهات ضعف در مسلمين بود از قلّت عدد و فقدان اسلحه و دوري از آب و تسلط کفار و مشرکين وَ لَو تَواعَدتُم يعني اگر بنا بود با مشرکين محلي را تعيين کنيد براي محاربه لَاختَلَفتُم البته همچه محلي را اختيار نميکرديد فِي المِيعادِ در محل محاربه و ميعادگاه وَ لکِن لِيَقضِي‌َ اللّه‌ُ أَمراً کان‌َ مَفعُولًا امر الهي نصرت مسلمين بود و چيره شدن بر کفار و اينکه نحوه قرار داد که خيال کنند که از هر جهتي غالب بر مسلمين ميشوند و در ميدان محاربه وارد شوند و خداوند نصرت فرمايد مسلمين را و مدد دهد آنها را بملائکه و کفار را مقتول و اسير و مغلوب مسلمين قرار دهد و البته اراده الهي تخلف‌پذير نيست و خواهد واقع شد.
لِيَهلِک‌َ مَن هَلَک‌َ عَن بَيِّنَةٍ وَ يَحيي مَن حَي‌َّ عَن بَيِّنَةٍ وَ إِن‌َّ اللّه‌َ لَسَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ و اينکه نصرت الهي و غلبه مسلمين دليل واضح و حجة بالغه است بر حقانيت دين اسلام که هر کس بکفر و شرک باقي ماند و بهلاکت افتاد حجت بر او تمام شود و هر کس هدايت شد از روي دليل و برهان هدايت شود و محققا خداوند شنوا و دانا است.
لِيَهلِک‌َ مَن هَلَک‌َ عَن بَيِّنَةٍ ادلّه حقانيت دين اسلام بسيار است بالاخص معجزات صادره از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و خصوصا قرآن مجيد که اعظم معجزات است لکن ممکن است بعض جهّال و ضعفاء العقول و عوام بخصوص نساء درک نکنند و راه عذري بر خود درست کنند که ما نفهميديم ولي اينکه فتح و غلبه مسلمين با
جلد 8 - صفحه 131
اينکه هيچ وسيله براي آنها نبود بالحس مشاهده ميشود که از جانب خدا و نصرت او بوده و از قدرت بشر خارج بوده پس اگر بکفر و شرک باقي ماند معلوم ميشود که از روي عناد و عصبيت بوده نه از روي جهل و نفهميده‌گي وَ يَحيي مَن حَي‌َّ عَن بَيِّنَةٍ و کساني که هدايت شدند و بشرف اسلام مشرف شدند از روي حس و و جدان و مشاهده برهان هدايت شوند تنبيه- مراد از هلاکت مرگ طبيعي نيست چنانچه مراد از حيات حيات طبيعي نيست بلکه حيات روح ايمان است و هلاکت آن در قرآن ميفرمايد فَإِنَّک‌َ لا تُسمِع‌ُ المَوتي وَ لا تُسمِع‌ُ الصُّم‌َّ الدُّعاءَ روم آيه 61، و گذشت در چند آيه قبل إِذا دَعاکُم لِما يُحيِيکُم آيه 24 وَ إِن‌َّ اللّه‌َ لَسَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ ميشنود و ميداند کيست قابل هدايت و کي قابل نيست.