تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَ لکِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (42)
ترجمه
وقتى که بوديد در کنار نزديکتر وادى و آنها بودند در کنار دورتر و سواران کاروان پائين‌تر از شما و اگر مواعده نموده بوديد هر آينه خلاف مينموديد در وعده ولى براى آنکه محقّق کند خدا کاريرا که بوده است مقدّر که بجا آورده شود تا آنکه هلاک شود کسيکه هلاک شد از روى حجّت و زنده بماند هر که زنده ماند از روى
جلد 2 صفحه 537
حجّت و بدرستيکه خدا هر آينه شنواى دانا است.
تفسير
دليل آنکه خداوند بر هر امرى قادر است آنستکه تمام وسائل عادى فتح براى کفار قريش فراهم بود و تمام موجبات شکست براى مسلمانان آماده با اينحال خداوند ايشانرا غالب و آنها را مغلوب فرمود از آن جمله آنکه مسلمانان در کنار وادى بدر که نزديکتر بمدينه بود نزول نمودند و آن زمينى بود شن زار که پا در آن فرو ميرفت و آب نداشت و عدّه آنها تقريبا ثلث عدّه کفّار بود و اسلحه و ساير مهمّات جنگيشان بالنّسبه بآنها از ثلث هم کمتر بود و جز کمک الهى مددى براى مسلمانان مترقّب نبود و کفار در کنار وادى که دورتر بمدينه بود نزول نمودند و زمين اين قسمت عادى و داراى آب بود و با آنکه عدّه و عدّه آنها متجاوز از سه برابر عدّه و عدّه مسلمانان بود کاروانشان هم در زمينى پائين‌تر از منزلگاه دو لشگر برياست ابو سفيان با اموال مهمّى حاضر بودند که ممکن بود در موقع ضرورت با آنها کمک نمايند چنانچه در آيات سابقه اشاره باين امور شده بود بنابر اين اذ انتم در صدر آيه مفيد تعليل است و بيان قدرت الهى بر نصرت مسلمانان بدون وسائل عادى اگر چه ظاهرا بدل است از يوم الفرقان در آيه سابقه و دنيا و قصوى تانيث ادنى و اقصى ميباشند و اگر مسلمانان و کفار مواعده مينمودند قبلا براى کارزار اختلاف مينمودند در وفاء بوعده و ممکن بود مسلمانان بواسطه اطلاع بر استعداد کفار و بى‌استعدادى خودشان تخلّف نمايند يا کفار از رعب اسلام در ميعاد حاضر نشوند و جنگ بدر واقع نشود ولى خداوند مقدّر فرموده بود عزت و شوکت و عظمت اسلام را لذا مواعده نشد و جنگ واقع شد تا بظهور و ثبوت برسد امريکه واجب و لازم شده بود بجا آورده شود بتقدير الهى تا ظاهر شود صدق وعده پيغمبر (ص) بنصرت اسلام و الطاف الهى نسبت بمسلمانان و ثابت گردد کفر کفار و ايمان اهل ايمان با بيّنه و برهان و خداوند دعاى بندگان خود را ميشنود و اگر مصلحت باشد اجابت مى‌فرمايد و از ضمائر آنها آگاه است و بر طبق آن پاداش ميدهد و ميداند چگونه تدبير امور نمايد ..