تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ يُرِيکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِکُمْ قَلِيلاً وَ يُقَلِّلُکُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولاً وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (44)
وَ إِذْ يُرِيکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ: و نيز ياد بياوريد زمانى را که نمود خداى
«1» اين دو روايت در کتاب شريف بحار الانوار، جلد 61، مبحث «حقيقة الرؤيا» نقل شده‌اند. البتّه بنابر روايات شيعى، رؤياى صالحه جزئى از هفتاد جزء نبّوت است و روايت مذکور در متن از احاديث عامّى مى‌باشد. توضيح و توجيه ياد شده نيز از صاحب کتاب «النهايه» ذيل افت «جز» (جلد اوّل، صفحه 265) نقل شده است. (بحار الانوار، جلد 61، صفحه 177 تا 179 به بررسى همين حديث اختصاص دارد)
جلد 4 صفحه 349
تعالى دشمنان را به شما وقتى که ملاقات کرديد، فِي أَعْيُنِکُمْ قَلِيلًا: در چشمهاى شما کم و اندک، تا دل شما قوى شد بر حرب آنها، و رؤياى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم وقوع پذيرفت. ابن مسعود نقل نمايد در وقت التقاى صفين شد، چنان کفار، قليل به نظر آمدند که من گفتم هفتاد نفرند. ديگرى گفت: قريب صد نفر، و حال آنکه نهصد و پنجاه نفر بودند، وَ يُقَلِّلُکُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ: و اندک گردانيد شما را نيز در چشم دشمنان، قبل از التحام قتال، تا دلير شدند در جنگ و محاربه. به قدرت کامله سبحانى، مؤمنين در نظر کفار چنان تقليل شدند که أبو جهل گفت: لازم سلاح نيست، بلکه آنها را دستگير و به ريسمان ببنديد. خلاصه اقدام بر حرب، و شکست فاحش بر آنها وارد، و صناديد قريش قلع و قمع شدند.
عبرت: اين قسمت از واقعه بدر از غرائب آيات و عزايم بينات است، زيرا قوه باصره اگرچه به سبب، قليل را کثير، و کثير را قليل بيند، لکن بر اين حد نتواند بود که قريب صد هزار نفر را صد نفر و کمتر بيند، و قريب سيصد نفر را هزار و نهصد نفر بيند، هر آينه قدرت کامله ربانى جلّت عظمته، باز داشت ابصار بعضى را از بعضى على ما هو عليه با وجود تساوى در شروط رؤيت، و اين نيست مگر اعجاز حضرت سبحان. گرچه بعضى توجيهاتى نموده از جمله: 1- از ديدن حقيقى نباشد و ايشان در ديدن و حرز استقصا نکرده باشند. 2- مانعى از رؤيت بوده مانند گرد و غبار و استتار بعضى به بعضى. 3- حق تعالى قطع شعاع نمود ميان رائى و مرئى بر سبيل اعجاز، لکن محتاج به اين توجيهات نيست، بلکه با عدم مانع ميان رائى و مرئى، قدرت مطلقه الهيه، اين غرائب را در اين واقعه ارائه داد و خارق عادت و اعجازى بود که ظاهر شد، چنانچه نزول ملائکه به نصرت مؤمنين و محاربه با کافرين نيز خارق عادت بود که واقع شد.
لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا: تا حکم فرمايد خداى تعالى امرى را که واقع شونده است در علم سبحانى. وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ: و بسوى جزاى خدا بازگردانيده شود کارها.
تنبيه: آيه شريفه تکرارش به جهت اختلاف معلّل به است. يا مراد به امر در اول اکتفا باشد بر وجه محکى، و اينجا اعزاز اسلام و اهل آن و اذلال شرک و
جلد 4 صفحه 350
حزب آن. يا اول وعده نصرت است در بدر، و دوم استمرار نصرت باشد تا قيامت. و وقتى ذکر کلام جهات متعدده پيدا کرد، تکرار آن نيکو، و خارج از فصاحت نخواهد بود. و ثانيا تأکيد در مطلبى مجوز تکرار آن باشد به يک لفظ يا به چند لفظ بقدر شدت تأکيد، خواه مکررات وصل بهم باشد، يا فصل داشته باشد. و مراد به تکرار، تکرار يک جمله و يک مطلب است، نه تکرار الفاظ مفرده يا جمل ندائيه.