اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِذ قال‌َ لَه‌ُ رَبُّه‌ُ أَسلِم قال‌َ أَسلَمت‌ُ لِرَب‌ِّ العالَمِين‌َ (131)
(چون که پروردگار او مر او را گفت که تسليم شو، ابراهيم گفت نسبت به پروردگار جهانيان تسليم شدم) «اذ» براي تعليل است نسبت بجمله قبل که علت اصطفاء حضرت ابراهيم و صلاحيت او را در آخرت بيان مي‌کند، و پيداست که خطاب «اسلم» بحضرت ابراهيم بعد از نيل بمقام نبوت بوده که مورد وحي واقع شده نه آنچه بعض از مفسرين توهم نموده‌اند که اينکه امر زماني بود که از غار بيرون آمد و در ستاره و ماه و آفتاب نگريست و از حدوث آنها و احتياج بمحدث گفت:
إِنِّي وَجَّهت‌ُ وَجهِي‌َ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِن‌َ المُشرِکِين‌َ«2» زيرا اينکه توهم از وجوهي فاسد است.
1- انبياء و اوصياء از همان اوان صباوت بلکه در عالم روحانيت داراي مراتب ايمان و اسلام و معارف الهي بوده چنانچه حضرت عيسي (ع) در گهواره ميگويد إِنِّي عَبدُ اللّه‌ِ آتانِي‌َ الکِتاب‌َ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا«3» و در باره حضرت يحيي (ع) مي‌فرمايد: وَ آتَيناه‌ُ الحُکم‌َ صَبِيًّا«4» و سه نفر از ائمه طاهرين (حضرت جواد و هادي و بقية اللّه) در حال صباوت بر مسند امامت جلوس فرمودند، بنا بر اينکه طرفة العيني خارج از اسلام نبودند که بعد از آن اسلام بياورند.
1- سورة الشعراء آيه 83
2- سوره انعام آيه 87
3- سوره مريم آيه 29
[.....]
4- سوره مريم آيه 11
جلد 2 - صفحه 204
2- سوق کلام مشعر است بر اينکه اينکه خطاب بحضرت ابراهيم از طريق وحي بوده و قبل از اسلام بلکه بمجرد اسلام کسي قابل وحي نمي‌شود.
3- چنانچه گذشت «اذ» براي تعليل است و قبول اسلام نمودن حضرت ابراهيم سبب اصطفاء و صلاحيت او در آخرت بوده و مجرد اسلام نميتواند علّت اصطفاء و صالحيت در آخرت باشد.
بنا بر اينکه وجوه مراد از اسلام همان مقام تسليم صرف نسبت باراده الهي است که عاليترين مراتب اسلام است چنانچه در ذيل آيه شريفه:
رَبَّنا وَ اجعَلنا مُسلِمَين‌ِ لَک‌َ بيان شد و همين مقام است که منشأ اصطفاء و صلاحيت مي‌باشد.
و اما وجه رجوع از خطاب بغيبت در کلام حضرت ابراهيم، که در جواب عرض نکرد اسلمت لک، بلکه گفت اسلمت لرب العالمين بعضي گفتند براي اظهار فروتني و ذلت و خشوع بوده که خود را قابل تخاطب ندانسته است ولي اينکه وجه بنظر درست نيايد زيرا افتخار انبياء در تخاطب با خدا است چنانچه آيات قرآني مشحون از اينکه قسمت است بلکه ممکن است علت اينکه باشد که چون در خطاب الهي بابراهيم متعلق اسلم ذکر نشده و نفرمود اسلم لي، تا ابراهيم عرض کند اسلمت لک بلکه بوضوحش گذارده شده کان‌ّ فرموده اسلم للّه رب‌ّ العالمين و ابراهيم نيز در جواب عرض کرده اسلمت لرب‌ّ العالمين
205