تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنِّي جارٌ لَکُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَ قالَ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنْکُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَ اللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (48)
وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ: و ياد کنيد زمانى را که زينت داد براى کفار، شيطان اعمالشان را در دشمنى با پيغمبر. مراد آنکه جلوه داد در نظر کفار مسيرشان را به بدر براى محاربه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. در حقايق سلمى گفته: قوتشان را در نظرشان در آورد تا اعتماد بر آن نمودند.
ابن عباس و جمعى نقل نموده‌اند که قريش چون از مکه خواستند بيرون آيند، ياد آمد که ميان آنها و بنى بکر بن عبد مناف منازعه‌اى بوده، گفتند: مبادا
جلد 4 صفحه 354
ما را متعرض شوند، بايد دو فرقه شويم و با دو دشمن مقابله کنيم. توقف نموده که فکرى کنند. ابليس به صورت سراقة بن مالک که از جمله اشراف و رؤساى قريش بود با لشگر نزد قريش آمد، وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ: و گفت نيست غلبه کننده‌اى مر شما را امروز از مردمان به جهت زيادى لشگر و آراستگى شما، وَ إِنِّي جارٌ لَکُمْ: و بدرستى که من فرياد رسنده‌ام از قوم کنانه، و نگذارم از آنها به شما ضررى رسد. صاحب انوار گفته: اين از مقاله نفسانيه و وساوس است، يعنى شيطان در دل آنها انداخت و بنظر درآورد که شما مغلوب نشويد و اهل اسلام را طاقت مقاومت شما نباشد به جهت کثرت عدد شما، و در وهم آنها انداخت که اين محاربه موجب قرب به خدا است. لکن قول صحيح آنکه: شيطان مصور شد و در طبيعت او، قابليت تشکل به اشکال مختلفه مى‌باشد چنانچه تعريف شده: الجنّ جسم مجرّد نارىّ يتشکّل باشکال مختلفة حتّى الکلب و الخنزير سوى الانبياء و الاولياء.
و شيخ مفيد رحمه اللّه فرمود: حق تعالى جن را قدرت داده که به اشکال مختلفه در آيد، و متواتر است که در دار الندوة به صورت شيخى شد، و روز بدر به صورت سراقة شد. «1» بو على سينا در رساله حدود گويد: الجنّ هو حيوان هوائىّ ناطق مشفّ الجرم، من شأنه ان يتشکّل باشکال مختلفة و ليس هذا رسمه بل معنى اسمه.
پس مصور شدن شيطان مستبعد نيست. فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ: پس چون ديدند هر دو لشکر يکديگر را، نَکَصَ عَلى عَقِبَيْهِ: برگشت شيطان بطريق قهقرى، مراد آنست که کيد او باطل شد و آنچه در خيال کفار انداخته بود که مجيرشان باشد، بعکس موجب هلاکت ايشان شد.
در منهج- مروى است که چون روز بدر ملائکه نازل شدند، شيطان آنها را
«1» سراقة بن مالک نام يکى از مردم مکّه است که بعد از غزوه طائف مسلمان شد و بنابر روايات ما در روز بدر، شيطان به صورت او ظاهر شد و مشرکين را به نبرد تشجيع نمود.
جلد 4 صفحه 355
ديد، نظرش بر جبرئيل افتاد که در پيش استر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ايستاده و عنان آن را به دست گرفته. فورا روى به فرار نهاد، و دست از دست حارث بن هشام رها کرد. حارث گفت: اى سراقه، در چنين حال ما را وامى‌گذارى. ابليس دست بر سينه او زده، وَ قالَ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنْکُمْ: و گفت بدرستى که من بيزارم از آنکه ضامن امان و سلامتى شما باشم. إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ: من مى‌بينم آنچه را که شما نمى‌بينيد که ملائکه به مدد و نصرت مؤمنان نازل شوند و فرود آيند. إِنِّي أَخافُ اللَّهَ: بدرستى که من مى‌ترسم خدا را:
ابن عباس گويد که: آن ملعون دروغ گفت، چه اگر از خدا ترسيدى، کار او بدينجا نرسيدى.
نقل شده که منهزمان «بدر» بعد از رجوع به مکه، «سراقه» را پيغام دادند که لشگر ما را تو منهزم ساختى؟ جواب داد: من رفيق شما نبودم، چگونه سبب انهزام لشگر شما شدم. گفتند: فلان روز در «بدر» توبه ما وعده نصرت دادى و گفتى: لا غالب لکم اليوم و انّى جار لکم. «سراقه» قسم خورد که تا خبر شکست شما نشنيدم از مسير و عزيمت شما به محاربه پيغمبر خبر نيافتم، پس بر همه معلوم شد که او شيطان بود که خود را به صورت سراقه به ايشان نمود و يا برخى از آنها که مسلمان شدند، دانستند که آن تدليس ابليس بوده و اين قول از صادقين عليهما السلام منقول است. «1» از کلبى نقل است که: مراد به: انّى اخاف اللّه، اينکه من مى‌ترسم ضرر و مکروهى به من رسد، و يا خداى تعالى مرا هلاک نمايد و اين وقت همان زمان موعود باشد، زيرا ابليس هرگز نديده بود که ملائکه به مدد و نصرت مسلمانان آيند.
وَ اللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ: و حق تعالى سخت عقوبت است که هيچکس را طاقت عقاب او نيست. ممکن نيست اين کلام ابليس، يا جمله مستأنف باشد.
در منهج- طلحة بن عبد اللّه روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 549.
جلد 4 صفحه 356
فرمود: در هيچ روز شيطان چنين ذليل و خوار نبود مانند روز «بدر» که جبرئيل را ديد در جلو ملائکه مى‌آيد، و در روز عرفه نيز ذليل مى‌شود، چه آن روزى است که رحمت بى‌پايان بر بندگان گناهکار امت من نازل گردد.
تبصره: ظهور ابليس به صورت سراقه روز «بدر» يا قسمى از امتحان بود يا حق تعالى به معجز رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم صورت او بگردانيد براى تشديد تکليف بر مکلفان و سبب خذلان کافران و نصرت مؤمنان. و از تغيير صورت او لازم نيايد تغيير ماهيت و حقيقت او، زيرا انسانيت انسان به جوهره نفس ناطقه است، و نفوس شياطين مخالف نفوس بشريه‌اند، و لذا در مسخ گرچه صورت حيوان است، لکن باز هم انسان خواهد بود، و همچنين در قيامت که عده‌اى از مردم به شکل حيوانات محشور گردند، مسلوب الانسانيه نيستند.