اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ أَعمالَهُم وَ قال‌َ لا غالِب‌َ لَکُم‌ُ اليَوم‌َ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ إِنِّي جارٌ لَکُم فَلَمّا تَراءَت‌ِ الفِئَتان‌ِ نَکَص‌َ عَلي عَقِبَيه‌ِ وَ قال‌َ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنکُم إِنِّي أَري ما لا تَرَون‌َ إِنِّي أَخاف‌ُ اللّه‌َ وَ اللّه‌ُ شَدِيدُ العِقاب‌ِ (48)
و زماني که زينت داد براي اينکه کفار قريش که در مقام حرب با پيغمبر [ص] و مسلمين بودند در جنگ بدر شيطان اعمال آنها را و گفت مطمئن باشيد احدي بر شما غالب نخواهد شد و من با شما هستم و بشما کمک ميدهم پس از آنکه کفار با مسلمين مقابل شدند و شيطان مشاهده کرد عقب عقب فرار کرد و گفت من بيزارم از شما مشرکين محققا من مي‌بينم آنچه را که شما نمي‌بينيد بدرستي که من ميترسم از خدا و خدا سخت است در عذاب
جلد 8 - صفحه 137
وَ إِذ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ أَعمالَهُم در موضوع شيطان بعضي منکر وجود شيطان بلکه وجود ملک بلکه ما وراء حس‌ّ از عالم مجردات، عالم عقول و نفوس شدند و آيات و اخباري که راجع بشيطان است حمل بر نفس اماره و هواهاي نفسانيه و قواي شهويه و غضبيه و وهميه کردند و اينکه قول بسيار فاسد و خلاف نصوص قرآن و اخبار و ضرورت دين است و ما در مجلد اول همين تفسير در باب مقدمه صفحه 77- 80 بيان کرديم، و بعضي قائل بوجود شيطان شدند و اينکه جسم ناري است چنانچه ملائکه جسم نوري هستند بنص‌ّ آيات قرآن و زينت دادن شيطان را حمل بوسوسه در قلب کردند در مقابل الهام ملک و گفتند جسم ناري ممکن نيست بصورت جسم خاکي متشکل شود بصورت انسان يا حيوان، و بعضي قائل شدند که ممکن است باشکال و صور مختلفه در آيد چنانچه حکماء گفتند در موضوع جن‌ّ (جسم ناري متشکل باشکال مختلفه حتي الکلب و الخنزير سوي الانبياء و الاولياء) و شواهدي بر اينکه دعوي في الجمله در آيات و اخبار داريم، من جمله اخبار وارده در مورد همين آيه و بعض آيات ديگر:
منها در برهان از امالي مسندا از جابر بن عبد اللّه انصاري روايت کرده که گفت شيطان در چهار مورد متمثل شده: يکي در بدر کبري بصورت سراقة إبن مالک و باين آيه تمسک نموده که شرحش بيايد. دوم در يوم العقبه بصورت منية إبن حجاج پس ندا در داد که محمّد و بچه‌ها در عقبه هستند آنها را بگيريد.
سوم در دار الندبه بصورت شيخ نجدي در مشاورت در امر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و تمسک کرده بآيه إِذ يَمکُرُ بِک‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا لِيُثبِتُوک‌َ أَو يَقتُلُوک‌َ أَو يُخرِجُوک‌َ الاية چهارم بعد از رحلت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بصورت مغيرة إبن شعبه و ندا در داد که ايها النّاس لا تجعلوا کسروانية و لا قيصرية وسعوا تتّسع فلا تردّوا الي بني هاشم فينظر بها الحبالي- يعني نگذاريد بني هاشم سلطنت پيدا کنند مثل کسري و قيصر
جلد 8 - صفحه 138
و در مجمع از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام روايت کرده در مورد همين آيه که بصورت براقة بن مالک متصور شد، و از إبن شهر آشوب از اينکه دو امام همين را در برهان نقل کرده باندک اختلافي، و از عياشي از حضرت سجّاد عليه السّلام روايت کرده در موضوع نزول سه هزار ملک و سلام بامير المؤمنين عليه السّلام در ليلة البدر و شيطان فرار کرد و گفت انّي اري ما لا ترون) باري در مقام تفسير برآئيم و شرح اينکه موضوع اينست که قريش با قبيله بني کنانه در محاربه بودند و طايفه بني کنانه جمعيت زيادي بودند موقعي که قريش براي بدر و محاربه با مسلمين آمدند خائف بودند که بني کنانه موقع را غنيمت شمارند و بمدد مسلمين بيايند و قريش ديگر نتوانند بر مسلمين ظفر پيدا کنند شيطان بصورت براقة بن مالک درآمد با جمع زيادي از شياطين و آمد نزد قريش و گفت ما اختلاف داخلي خود را کنار گذارديم و با شما در اينکه مقصد موافقيم و شما کار بسيار خوبي کرديد که مفاد إِذ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ أَعمالَهُم است وَ قال‌َ لا غالِب‌َ لَکُم‌ُ اليَوم‌َ مِن‌َ النّاس‌ِ که مراد از ناس مسلمين است يعني آنها بر شما غلبه نخواهند کرد عده آنها قليل و عده شما کثير است وَ إِنِّي جارٌ لَکُم و محققا من هم با قبيله خود بشما کمک ميدهيم و ياري ميکنم شما را فَلَمّا تَراءَت‌ِ الفِئَتان‌ِ موقعي که فئة قريش با مسلمين مقابل شدند شيطان ديد سه هزار ملک در تحت رياست سه ملک مقرب جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل بمدد مسلمين آمده‌اند که شرح آن را ما در مجلد سوم در ذيل آيه 120 آل عمران إِذ تَقُول‌ُ لِلمُؤمِنِين‌َ أَ لَن يَکفِيَکُم أَن يُمِدَّکُم رَبُّکُم بِثَلاثَةِ آلاف‌ٍ مِن‌َ المَلائِکَةِ مُنزَلِين‌َ بيان کرديم.
نَکَص‌َ عَلي عَقِبَيه‌ِ عقب عقب برگشت روي او بطرف ملائکه بود که باو حمله نکنند و فرار ميکرد قريش باو گفتند چرا ما را تنها گذاشتي و در اينکه موقع
جلد 8 - صفحه 139
حساس فرار کردي وَ قال‌َ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنکُم من از شما بيزار شدم زيرا إِنِّي أَري ما لا تَرَون‌َ من گروه ملائکه را مشاهده ميکنم که اگر تمام اهل عالم با شما هم دست شوند شکست با شما است إِنِّي أَخاف‌ُ اللّه‌َ اينکه خوف نه خوف ممدوح است که مؤمن بايد خوف از خدا داشته باشند بلکه خوف از قتل است که بدست ملائکه کشته شود چنانچه قبلا تذکر داديم که جبرئيل با شمشير حمله باو کرد فرياد کرد اني مؤجل خدا بمن مهلت داده وَ اللّه‌ُ شَدِيدُ العِقاب‌ِ کسي در مقابل قشون الهي عرض اندام نميتواند کند. دارد بعد از هزيمت قريش و ورود بمکه رفتند نزد سراقه بن مالک که اينکه چه عملي بود با ما کردي و ما را بقتل و اسيري و هزيمت دادي قسمهاي محکم ياد کرد که من اصلا خبر از خروج شما نداشتم تا کنون که هزيمت نموده‌ايد