تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (51)
و ايضا ملائکه مى‌گفتند:
ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيکُمْ: اين ضرب يا عذاب، به سبب آن عملها است که پيش فرستاد دستهاى شما از شرک و ساير معاصى که از جمله آن ترک هجرت شما بود از مکه، وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ: و بدرستى که خداى متعال نيست هيچ ظلم کننده مر بندگان را که ايشان را بدون تقصير و استحقاق مؤاخذه فرمايد، پس تعذيب کفار عين عدل باشد.
تبصره: آيه شريفه را دلالاتى است:
1- مبالغه است در نفى ظلم و اشاره به اينکه ذات احديت الهى که اعدل العادلين است، اگر ذره‌اى هم ظلم نمايد ظلام خواهد بود، زيرا منافى با عدل سبحانى باشد. پس هيچ ذره‌اى ظلم ننمايد.
2- اشعار است به آنکه عذاب کفار به دو سبب باشد: يکى به سبب کفر آنها، و ديگر به سبب آنکه ظلم بر بندگان نمى‌فرمايد، چه چنانکه اثابت مؤمنان از عدل است، تعذيب کفار نيز از عدل باشد.
3- دلالت واضحه‌اى است بر بطلان مذهب مجبره، به آنکه: اگر حق تعالى خلق کفر در کافر، و بعد از آن او را به سبب کفر عذاب فرمايد، نهايت ظلم خواهد بود؛ آيه شريفه نفى ظلم را نمايد. و ثانيا نسبت تعذيب را به کسب اعمال آنها داده که: ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيکُمْ. و اين صريح است در آنکه کفار به
جلد 4 صفحه 359
سوء اختيار خود کفر را بر ايمان ترجيح دادند و ساحت قدس الهى از آن منزّه و مبرّى باشد.
4- دلالت دارد بر بطلان قول ديگر مجبره که جايز است حق تعالى بدون گناه عذاب فرمايد و مؤاخذه نمايد به معصيت ديگر، زيرا اين غايت ظلم باشد.
نکات ادبيه: ذکر ظلام که براى تکثير است، تکثير آن به اعتبار کثرت افراد عبيد است، يا اشاره به آنکه عظم ذنب بر وجهى است که اگر به سبب استحقاق نمى‌بود معذب آن، بليغ الظلم بود.