تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَکُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (53)
بعد از آن، براى اعلام به جزاى اعمال، و نفى ظلم از ساحت جلال خود فرمايد:
ذلِکَ: اين مؤاخذه عقوبت پيشينيان و پسينيان، بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَکُ مُغَيِّراً: به سبب آنست که حق تعالى نباشد گرداننده و تغيير دهنده، يعنى عادت سنيه الهيه نيست که تغيير دهد و سلب فرمايد، نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ: نعمت و عطائى را که انعام فرموده است بر سبيل تفضل بر گروهى از بندگان خود از کثرت نعمت و وسعت معيشت، و ثروت و امنيت و صحت و غيره، که احصا و شماره آن ممکن نيست، حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ: تا وقتى که آن قوم متنعم، تغيير و تبديل دهند حالات مقارنه نفوس خود را به حال بدتر. مراد تهديد قريش است که حال بت پرستى خود را ضم نمودند آن را به معادات حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 269، حديث 6.
جلد 4 صفحه 361
و سلّم و قطع صله رحم و تکذيب قرآن و استهزاء آن و ايذاء و آزار مؤمنان، چنانکه امم سابقه کفر و شرک خود را علاوه نمودند به تکذيب رسل و قتل آنان، و بدان سبب مستأصل گشتند. يا معنى آنکه: تغيير ندهد منعم حقيقى نعم فايضه بر قومى را، مگر آنکه آن گروه متنعم تبديل دهند حالات مرضيه و حسنه خود را از طاعات و عبادات و خيرات به اعمال شنيعه سيئه از ارتکاب معاصى و شرورات که اين افعال موجب شود تغيير نعم را. وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ: و بدرستى که خداى تعالى شنوا است سخنان نافرجام کفار را. دانا است به عقايد باطله و اعمال قبيحه ايشان و به مکافات خواهند رسيد.
تنبيه: آيه شريفه دال است بر آنکه تغيير هر نعمتى نسبت به هر قوم و طايفه‌اى نباشد مگر آنکه تبديل دهند اخلاق و عادات خود را. پس سلب نعم مفيضه، به سبب سوء اختيار بنده باشد در افعال و اعمال.
چنانچه در کافى- باسناده عن ابى عبد اللّه عليه السّلام يقول: کان ابى يقول: انّ اللّه قضى قضاء حتما الّا ينعم على العبد بنعمة فيسلبها ايّاه حتّى يحدث العبد ذنبا يستحقّ بذلک النّقمة. «1» حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: پدرم فرمود:
بتحقيق خداى تعالى حکم فرمود حتمى را که انعام نفرمايد نعمتى را به بنده‌اى، پس سلب نمايد آن نعمت را از بنده، تا اينکه حادث کند بنده معصيتى را که مستحق شود به آن گناه، نقمت را.
و ايضا فى الکافى- باسناده عن ابن محبوب عن الهيثم بن واقد الجزرىّ قال سمعت أبا عبد اللّه عليه السّلام يقول: انّ اللّه عزّ و جلّ بعث نبيّا من انبيائه الى قومه و اوحى اليه ان قل لقومک: انّه ليس من اهل قرية و لا ناس کانوا على طاعتى فاصابهم فيها سرّاء فتحوّلوا عمّا احبّ الى ما اکره الّا تحوّلت لهم عمّا يحبّون الى ما يکرهون، و ليس من اهل قرية و لا اهل بيت کانوا على معصيتى فاصابهم فيها ضرّاء فتحوّلوا عمّا يکرهون الى ما احبّ الّا تحوّلت لهم عمّا يکرهون الى ما يحبّون، و قل لهم انّ رحمتى سبقت غضبى فلا تقنطوا من رحمتى فانّه لا يتعاظم عندى ذنب اغفره، و قل لهم الّا يتعرّضوا معاندين بسخطى و لا
«1» مدرک پيشين، صفحه 273، حديث 22.
جلد 4 صفحه 362
يستخفّوا باوليائى فانّ لى سطوات عند غضبى لا يقوم لها شى‌ء من خلقى. «1» از آن حضرت مروى است که حق تعالى مبعوث نمود پيغمبرى را به قوم خود، و وحى فرمود به او که: بگو به قوم خود بتحقيق شأن چنين است که نيست اهل قريه و قومى که باشند بر طاعت من، پس برسد ايشان را نعمت و مسرّت، و متحول شوند از طاعت من به معصيت من، مگر آنکه تغيير دهم ايشان را از خير و نعمتى که دوست دارند به نقمت و ضرّاء که ميل ندارند. و نيست هيچ اهل قريه و اهل بيتى که باشند بر معصيت من، پس به آنها رسيد شدتى و متحول شدند از عصيان به طاعت من، مگر آنکه تبديل دهم براى ايشان نقمت را به نعمت. و بگو به ايشان بتحقيق رحمت من سبقت دارد بر غضب من، پس مأيوس نشويد از رحمت من، که عظيم نيايد نزد من گناهى که بيامرزم آن را. و بگو ايشان را که متعرض نشوند معاندين به سخط من را به سبب احترام بر آنها، و استخفاف ننمايند اولياء مرا به کشتن يا زدن يا دشنام و اهانت و عدم متابعت و اعراض از مواعظ ايشان، زيرا خاصه ذات احديت من است سطواتى نزد غضب من که هيچ چيز از خلق قوه و قدرت و تحمل آن را نخواهد داشت.