تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (61) وَ إِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوکَ فَإِنَّ حَسْبَکَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ (62) وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (63)
جلد 2 صفحه 546
ترجمه
و اگر ميل کردند بصلح پس ميل کن بآن و توکل نما بخدا همانا او شنواى دانا است
و اگر بخواهند که خدعه کنند با تو پس بدرستيکه کافى است تو را خدا او است که تأييد نمود تو را بنصرتش و باهل ايمان
و الفت انداخت ميان دلهاشان اگر صرف مينمودى آنچه در زمين است تمامى الفت نمى‌افکندى ميان دلهاشان ولى خدا الفت افکند ميان ايشان همانا او است تواناى درست کردار.
تفسير
دستورى است از خداوند به پيغمبر اکرم که اگر کفار مايل بصلح با مسلمانان شدند قبول فرمايد و نترسد از خدعه و مکر آنها که خواسته باشند مسلمانان را اغفال نمايند تا از جنگ دست بکشند و خودشان بتدريج تکميل قوّه نمايند و بى‌خبر حمله کنند و توکل بلطف الهى فرمايد نسبت به مسلمانان چون خداوند شنوا است اقوال بندگانرا و دانا است به نيّات آنها و پيغمبر خود را مؤيد فرموده است بنصرت بر کفار و اتحاد اهل ايمان که آنها جماعت انصارند که مرکّب از دو قبيله اوس و خزرج بودند چنانچه در مجمع و قمى ره از امام باقر (ع) نقل نموده و بين اين دو قبيله در زمان جاهليت هميشه نزاع و جدال و خون ريزى شديد بود و ببرکت وجود ختمى مرتبت و قبول اسلام مبدل بکمال الفت و مودت و اتحاد گرديد و عداوت آنها بقدرى شديد بود که اگر پيغمبر (ص) تمام اموال روى زمين را صرف در اصلاح بين آنها مينمود ممکن نبود با يکديگر دوست و مهربان شوند ولى خداوند بيد قدرت خود اين عمل را انجام داد که موجب حيرت خلق گرديد چون مقلب القلوب او است عزت و قدرت و توانگرى و توانائى بر هر امرى از امور از آن او و اجراء آن بر وفق علم و حکمت بنحو اکمل و اتم مخصوص بذات اقدس او است پس او است کافى از براى دفع مکر هر مکار و غدر هر غدار و قمى ره فرموده آيه اول منسوخ است بقول خداوند و لا تهنوا و تدعوا الى السّلم و انتم الا علون و بعضى گفته‌اند منسوخ است بقول خداوند اقتلوا المشرکين حيث وجدتموهم و قول خداوند قاتلوا الّذين لا يؤمنون و بنظر حقير منسوخ نيست چون منافات با هيچ يک از آن آيات ندارد زيرا آيه اول از آياتيکه دعوى ناسخيّت آنها شده است دلالت بر منع از پيشنهاد صلح از طرف مسلمانان دارد و اين منافى با قبول پيشنهاد از طرف کفار که مدلول آيه است که دعوى منسوخيت آن شده ندارد و دو آيه ديگر
جلد 2 صفحه 547
دستور حرب است با کفار حربى و منافى با تجويز صلح لدى الاقتضاء و معاهده و ذمّه نيست و در کافى و عياشى از امام صادق (ع) نقل نموده که پرسيدند سلم چيست فرمود دخول در امر ما و ارجاع ضمير مؤنّث بآن در قول خداوند باعتبار حمل بر نقيض آن است که حرب است يا باعتبار معنى مسالمت است و قمى ره از امام باقر (ع) نقل نموده که کسانيکه اراده خدعه داشتند قومى از قريش بودند که با آن حضرت بودند و معلوم است مراد امام (ع) منافقين اين امّتند که بر حسب ظاهر سابقين در اسلام بودند.