تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِيمٌ (74)
چون بيان تعاون و توارث مهاجر و انصار و بر ترک آن تهديد فرمود ثانيا، از پاداش هجرت و نصرت ايشان اخبار فرمايد: وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و آن کسانى که ايمان آوردند به خدا و پيغمبر که حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشد، وَ هاجَرُوا: و هجرت کردند از شهر کفر به دار الاسلام، وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و جهاد نمودند در راه رضاى الهى و طاعت سبحانى.
تبصره: يکى از افراد و انواع هجرت بلکه افضل آن، هجرت و دورى از
جلد 4 صفحه 384
گناهان است چنانچه- مستدرک البحار- در حديثى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سؤال شد کدام هجرت افضل است؟ فرمود: من هجر ما حرّم اللّه عليه «1» يعنى: کسى که دورى کند از آنچه خداى تعالى حرام فرموده بر او.
روايت ديگر فرمود: من هجر السيئات.
و ايضا يکى از افراد جهاد بلکه بزرگترين جهاد، جهاد با نفس است چنانچه فى الوسائل- باسناده عن أبي عبد اللّه عليه السّلام انّ النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعث سريّة فلمّا رجعوا قال: مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقى عليهم الجهاد الاکبر فقيل يا رسول اللّه ما الجهاد الاکبر؟ قال: جهاد النّفس. «2» وسائل- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: بدرستى که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرستاد لشکرى را به جنگى، پس چون برگشتند فرمود: مرحبا به جماعتى که بجا آوردند جهاد اصغر را، و باقى است بر ايشان جهاد اکبر. عرض کردند چيست جهاد اکبر؟ فرمود: جهاد با نفس.
وَ الَّذِينَ آوَوْا: و آن کسانى که بعد از تسليم و تصديق، جا و مکان دادند مهاجرين را، وَ نَصَرُوا: و يارى نمودند حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اصحاب او را در قتال با مشرکان، أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا: آن گروه ايشانند مؤمنين به راستى و درستى. و چون مؤمنان را سه قسمت فرموده طبقه اول- مؤمنان مهاجر و مجاهد. طبقه دوم- مؤمنان ناصران. طبقه سوم- کاملان در ايمان، کسانى که به حقيقت و تحقق ايمان خود نموده، به تحصيل مقتضيات آن از هجرت و جهاد و بذل مال و نصرت حق. در عقب آن پاداش ايشان را بيان مى‌فرمايد که: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ: مر ايشان را است آمرزش گناهان، وَ رِزْقٌ کَرِيمٌ:
و روزى نيکو بى زحمت و منت و خوف نقص و فوت بدون هيچ شايبه.
تنبيه: شيخ ابو الفتوح رازى قدس اللّه سره در تفسير خود بيان فرموده که: علما را اختلاف است، آيا حکم هجرت بعد از فتح مکه باقى است يا نه. بعضى
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 232 (خطابه‌اى از امير مؤمنان عليه السّلام نقل شده که در آن آمده است:
انّما المهاجرون الّذين يهجرون السّيّئات)
«2» وسايل الشيعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد النفس، باب اوّل، حديث اوّل (جلد 11 صفحه 122)
جلد 4 صفحه 385
برآنند که هجرت امروز نيست، لقوله صلّى اللّه عليه و آله لا هجرة بعد الفتح «1»، لکن صحيح آن است که حکم آن يعنى مهاجرت از دار الکفر به دار الاسلام باقى، و ثواب کسى که در دار الحرب ايمان آورده و خانمان و مال و اسباب بگذارد و به بلاد اسلام آيد، مانند ثواب کسانى باشد که از مکه به مدينه با حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله مهاجرت کردند. اما فرمايش لا هجرة بعد الفتح مخصوص است به هجرت از مکه به مدينه، يعنى چون اهل مکه اسلام آوردند، پس از آنجا هجرت به مدينه معنى نداشته باشد، و اگر به مدينه آيند، بر وجه اختيار باشد، نه اجبار مانند شخصى که در بلده‌اى خانه‌اى داشته باشد از آنجا به بلده ديگر که در آن نيز علاقه دارد مسافرت نمايد.