تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِينَ (34)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ: و ياد بياور اى پيغمبر زمانى را که فرموديم ملائکه را، اسْجُدُوا لِآدَمَ: سجده کنيد آدم را، سجده تعظيم و تکريم، نه بر وجه عبادت؛ زيرا سجده به عنوان عبوديت و پرستش، خاصه ذات الهى. و غير خدا را جايز نيست. و اين سجده تعظيم ملائکه نسبت به آدم عليه السلام به سبب آن بود که انوار مقدسه حضرت ختمى مرتبت و آل عصمت عليهم السلام در صلب او بود:
«و آدم مشکوة لمصباح نورهم
فلما تجلى للملائکة خرّت».
چنانچه حديث شريف دلالت دارد بر آن، حضرت على بن الحسين عليه السلام از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم روايت نموده که فرمود: بدرستى که نقل فرمود خدا اشباح ما را از ذروه عرض به پشت آدم عليه السلام. پس پرسيد: پروردگارا! چيست اين انوار؟ فرمود: اشباحى است نقل نمودم آنها را از اشرف بقاع عرش خود به صلب تو، و بدين جهت امر فرمودم ملائکه را به سجده تو، چون محل اشباح واقع شدى. آدم
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 73، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 115
عليه السلام گفت: آشکار فرما ايشان را. خطاب شد: نظر نما به ساق عرش. پس نظر نمود و منطبع شد در عرش صورت انوار اشباح ما، چنانچه منطبع شود صورت در آينه. خطاب شد: اى آدم! اين اشباح افضل خلايق من باشند. اين محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و من حميد در افعالم، مشتق ساختم نام او را از اسم خود؛ و اين على عليه السلام و منم علىّ العظيم، مشتق نمودم نام او را از نام خود؛ و اين فاطمه عليها السّلام و من فاطر آسمان و زمين هستم، باز دارم دشمنان او را از رحمت خود روزى که حکم فرمايم و بازدارم دوستان او را از آنچه ناگوار باشد ايشان را؛ و اين حسن عليه السّلام و حسين عليه السّلام، مشتق ساختم نام اين دو را از نام خود. ايشانند بهترين مخلوقات. به سبب ايشان اخذ و عطا نمايم و به واسطه ايشان ثواب و عقاب دهم. پس توسل نما به ايشان در درگاه من، و هرگاه داهيه‌اى به تو رسيد، آنها را شفيع قرار ده. پس قسم به ذات خود، قسم حق، که مأيوس نسازم به سبب ايشان آرزومندى را و رد ننمايم سائلى را «1».
فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ: پس سجده نمودند ملائکه، مگر شيطان. أَبى وَ اسْتَکْبَرَ: ابا کرد و تکبّر نمود از اطاعت امر و فرمان الهى، وَ کانَ مِنَ الْکافِرِينَ: و بود از کافران. يعنى در علم ازلى الهى از منافقان بود و با ملائکه اظهار انقياد مى‌کرد و باطنا کافر بود و داخل در ملائکه، لکن از ايشان نبود. چون حق تعالى امر به سجده فرمود، غش و غلّ او به محک امتحان ظاهر و کفر او هويدا شد، يا کافر شد به جهت استکبار به امر سبحانى. زيرا اعتقادش بود که افضل از آدم عليه السّلام است، و چگونه افضل مأمور شود به تذلل براى مفضول، و اين تصور خلاف واقع و قياس باطل و البته سرکشى است در مقابل فرمان الهى و موجب کفر مى‌باشد.
احتجاج طبرسى: در جواب مسائل زنديق از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کرد: آيا صلاحيت دارد سجود براى غير خدا؟ حضرت فرمود: نه.
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 115.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 116
گفت: پس چگونه خدا امر فرمود ملائکه را به سجده آدم عليه السّلام؟
حضرت فرمود: هر که سجده کند به امر الهى، پس به تحقيق سجده نموده خدا را و سجده او براى خدا باشد؛ زيرا به امر سبحانى بوده. بعد فرمود: اما ابليس بنده‌اى بود آفريد او را خدا براى آنکه بندگى کند و موحّد شود. پس خدا زمانى که خلق فرمود او را مى‌دانست که عاقبت چه مى‌گردد. پس با ملائکه عبادت مى‌نمود تا آنکه امتحان شد به سجده آدم و امتناع نمود، از جهت حسد و شقاوتى که غالب شد بر او. پس لعن فرمود او را خدا و خارج نمود او را از صفوف ملائکه و نازل نمود او را به زمين رانده شد. بدين سبب دشمن آدم عليه السّلام و ذريه او شد، و نيست سلطه او بر بنى آدم مگر وسوسه و خواندن به غير راه حق و با نافرمانيش اقرار نمود به ربوبيت الهى «1».
تبصره: اين مطلب محقق شده که ابليس از ملائکه نبود. بلکه از جن بوده به دلايلى:
اوّلا- به اقرار خودش که خداى تعالى اخبار فرموده: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ* «2».
ثانيا- فرمايش الهى در باره او که فرمود: إِلَّا إِبْلِيسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ «3».
ثالثا- ملائکه معصومند از گناه و نافرمانى، چنانچه خدا فرموده: لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ «4». يعنى: نافرمانى نکنند خدا را و به جا آورند آنچه را که امر فرمايد ايشان را.
رابعا- احاديث بسيار از ائمه اطهار عليهم السلام وارد شده که ابليس
«1» احتجاج طبرسى، جلد دوّم، صفحه 80 (در متن روايت، ابتدا بحث شيطان و سپس مسأله سجده مطرح شده است)
«2» سوره اعراف، آيه 12.
«3» سوره کهف، آيه 50.
«4» سوره تحريم، آيه 6.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 117
از ملائکه نبوده. از جمله تفسير برهان: جميل بن درّاج عن أبي عبد اللّه عليه السّلام قال سئلته عن ابليس اکان من الملئکة او هل کان يلى شيئا من امر السّماء؟ قال لم يکن من الملئکة و لم يکن يلى شيئا من امر السّماء و کان من الجنّ و کان مع الملئکة و کانت الملئکة ترى انّه منها و کان اللّه يعلم انّه ليس منها فلمّا امر بالسّجود کان منه الّذى کان «1».
جميل بن دراج گويد: از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودم از ابليس که آيا از ملائکه بود يا کار گزار امرى در آسمان؟ حضرت فرمود: نه از ملائکه بود و نه کارگزار امرى از آسمان؛ از جن بود، در زمره ملائکه، و ملائکه مى‌ديدند او را از جنس خود و حال آنکه خدا مى‌دانست که ابليس از جنس آنها نيست. پس چون امر به سجود شد، ظاهر گرديد از او آنچه نهان بود.
خامسا- آنکه «الّا ابليس» استثناء منقطع باشد که از اول خارج بوده است.
تکمله: آيه شريفه را اشاراتى است:
1- آنکه شرافت و فضيلت و رفعت به علم مى‌باشد و لذا آدم عليه السّلام را به سبب تعليم اسماء بر ملائکه تفضيل و مسجود آنها گردانيد.
بنابراين با وجود افضل و اعلم، منصب امامت و خلافت به غير نخواهد رسيد؛ زيرا تقديم مفضول بر فاضل قبيح است، عقلا و شرعا و عرفا.
2- آنکه انبياء بر ملائکه فضيلت دارند؛ زيرا حق تعالى ملائکه را امر فرمود به تعظيم آدم، و آن مقتضى است که آدم افضل باشد از ملائکه.
3- دالّ است بر قباحت و شناعت استکبار، و همين قدر در مذمت آن بس باشد که ابليس به سبب استکبار آنى رانده درگاه سبحانى و ملعون ابدى گرديد.
4- آيه شريفه دالّ است بر اختصاص فرمانبردارى به امر الهى و
«1» تفسير برهان، جلد اوّل صفحه 79، حديث 14.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 118
نهايت انقياد در امتثال اوامر سبحانى.