تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (35)
وَ قُلْنا يا آدَمُ: و فرموديم ما، محض فضل و کرم خود، که اى آدم! اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ: ساکن شو تو با جفت خود حوا بهشت را.
چون مقصود اصلى در اين حکم آدم عليه السّلام بود، لذا حوّا را تابع او ذکر نموده.
در منهج از ابن عباس و ابن مسعود نقل شده: چون آدم عليه السّلام به بهشت داخل شد، به جهت تنهائى متوحّش بود، حق تعالى خواب را بر او غالب ساخت و از استخوان پهلوى چپ او حوّا را خلق فرمود «1».
ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود: حوّا ناميده شد حوّا، به جهت آنکه خلق شده از زنده «2».
اختلاف است در بهشت آدم عليه السّلام:
کلينى و ابن بابويه و علىّ بن ابراهيم قمى- رضوان اللّه عليهم- از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده‌اند که بهشت آدم عليه السّلام از بوستان‌هاى دنيا بوده که طلوع مى‌کند در آن آفتاب و ماه، و اگر از بهشت‌هاى آخرت يا خلد بود، هر آينه خارج نمى‌شد از آن «3».
و حديث ديگر دلالت دارد بر آنکه بهشت آدم عليه السّلام جنت خلد
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 156.
«2» بحار الانوار، جلد 11، صفحه 100 حديث 5.
«3» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 82، حديث دوّم و سوّم و چهارم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 119
بوده «1».
علّامه مجلسى فرمايد: مگر آنکه گفته شود بهشت آدم عليه السّلام که در زمين بوده، بهشتى باشد که ارواح مؤمنين در عالم برزخ در آن باشند.
وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما: و بخوريد اى آدم و حوا از ميوه‌هاى بهشت، بسيار با فراغت و خوشحالى، هر جا خواهيد از بهشت، و اراده کنيد از نعمتهاى آن. وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ: و نزديک نشويد، يعنى نخوريد اين درخت را؛ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِينَ: پس مى‌باشيد آن هنگام که نزديک شويد به خوردن آن، از ستمکاران بر نفس خود، يعنى از کسانى که بهره و حظّ خود را از ثواب ناقص نموده‌ايد.
تبصره: مفسرين را در شجره منهيّه اقوالى است:
1- گندم. 2- انگور. 3- کافور. 4- عنّاب. 5- شجره علم که مخصوص محمد و آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است.
و در تفسير برهان روايتى وارد شده که از حضرت رضا عليه السّلام سؤال مى‌شود: آن شجره چيست، و مردم اختلاف نموده‌اند، بعضى گندم و برخى انگور و بعضى حسد ذکر نموده‌اند. حضرت فرمود: تمام حق است، زيرا درخت بهشت انواع ميوه‌جات را داراست، چنانچه درخت گندم انگور را هم در بردارد «2».
و نهى از شجره در آيه شريفه تنزيهى است نه تحريمى؛ سيد مرتضى (رضوان اللّه عليه) در تنزيه الانبياء فرمايد: نهى چنانچه براى تحريم است براى تنزيه نيز مى‌باشد. و اگر تسليم شويم و قبول کنيم نهى اينجا تحريمى است، البته حمل مى‌نمائيم بر مجاز، به جهت دلايل عصمت انبياء «3».
و نيز شيوع استعمال نهى در تنزيه مانع است از حمل بر معنى حقيقى، بدون قرينه. بنابراين مخالفت چنين نهى هر آينه ترک اولى خواهد بود، نه
«1» نهج البلاغه، خطبه اوّل (بنابر استنباط علامه مجلسى در بحار الانوار، جلد 11، صفحه 144)
«2» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 83، حديث 13 (نقل به معنى)
«3» تنزيه الانبياء، صفحه 11.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 120
معصيت، زيرا مخالفت نهى تحريمى منافى با مقام عصمت باشد.
تنبيه: در معانى و عيون الاخبار- ابن بابويه، صدوق، از حضرت رضا عليه السّلام در ذيل حديثى فرمايد: چون خداى تعالى تکريم فرمود آدم عليه السّلام را به سجود ملائکه و داخل نمود او را در بهشت، آدم عليه السّلام تصور نمود آيا بشرى افضل از من خدا خلق فرموده است؟ خطاب رسيد: سر بلند کن و نظر نما به ساق عرش. پس سر بلند و نظر نمود، ديد نوشته:
لا اله الّا اللّه، محمّد رسول اللّه، علىّ بن أبي طالب امير المؤمنين و زوجته فاطمة سيّدة نساء العالمين و الحسن و الحسين سيّدا شباب اهل الجنّة.
پس آدم عليه السّلام پرسيد: کيستند اينها؟ خطاب شد: از ذريّه تو و ايشان بهتر از تو و تمام مخلوقات منند، و اگر ايشان نبودند خلق نمى‌کردم تو را و نه بهشت و نه جهنم و نه آسمان و نه زمين را. پس بر تو است که نظر نکنى به آنان به غبطه، که خارج کنم تو را از قرب خود، پس آدم عليه السّلام غبطه برد و تمنا نمود منزلت ايشان را، تا آنکه خورد از شجره منهيّه؛ و حوّا غبطه برد به مقام حضرت فاطمه سلام اللّه عليها و خورد از درخت. پس خدا ايشان را از بهشت خود به زمين انتقال داد «1».