تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ نَکَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ «12» أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَيْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ «13»
ترجمه
و اگر بشکنند سوگندهاى خود را بعد از پيمانشان و طعنه زنند در دين شما پس بکشيد پيشوايان کفر را همانا آنها نيست سوگندهائى بر ايشان باشد که آنها باز ايستند
آيا کارزار نمى‌کنيد با گروهى که شکستند سوگندهاشان را و اهتمام نمودند بر بيرون کردن پيغمبر و آنها ابتدا کردند بجنگ با شما اوّل بار آيا ميترسيد از آنها پس خدا سزاوارتر است بآنکه بترسيد از او اگر باشيد گروندگان.
تفسير
کفاريکه توبه نمودند از کفر و بر حسب ظاهر اسلام آوردند و اقامه نماز و ايتاء زکوة نمودند که در آيه سابقه اشاره بآنها شده بود اگر نقض نمودند عهد مؤکّد بقسمى را که از آنها گرفته شده بود بر اطاعت امر خدا و پيغمبر (ص) در قبول ولايت وصىّ آن سرور و طعنه زدند در دين مسلمانان بعيب جوئى از ولىّ و ياوه گوئى نسبت به نبىّ (ص) که ميخواهد پسر عم و دامادش را بر ما مسلّط نمايد و او اهل کياست و سياست نيست و امثال اين هفوات با آنها مقاتله نمائيد که پيشوايان کفر و ضلالند و ساير مسلمانان را هم مانند خودشان گمراه ميکنند و از روى جدّ عهد و قسم از آنها محقق نشده و جزم بر عمل بآن ندارند پس سوگندهائى براى آنها نيست و فائده مقاتله آنستکه باز ميمانند از ضلال و اضلال بقتل يا قبول ولايت و لا ايمان لهم بکسر همزه نيز قرائت شده است و در مجمع از امام صادق (ع) هم نقل نموده و بنابر اين مراد آنستکه چنين اشخاصى حقيقة ايمان ندارند و اعتبارى باظهار ايمان آنها نيست و قمى ره فرموده نازل شد اين آيه در باره اصحاب جمل و امير المؤمنين (ع) در روز جنگ جمل فرمود با اين جماعت پيمان شکن مبارزه ننمودم مگر باين آيه و در قرب الاسناد و عيّاشى از امام صادق (ع) نقل نموده که جمعى از اهل بصره وارد بر من شدند و سؤال کردند از حال طلحه و زبير گفتم آندو
جلد 2 صفحه 561
از پيشوايان کفر بودند على (ع) در روز جنگ بصره وقتى صف جنگ بسته شد باصحابش فرمود عجله ننمائيد تا اتمام حجّت بر آنها نمايم پس مقابل آنها ايستاد و فرمود اى اهل بصره آيا در حکم خود با شما جور نمودم گفتند خير فرمود آيا در تقسيم اموال بر شما ستم کردم گفتند خير فرمود آيا دنيا طلبى براى خود و اهل بيتم نمودم باين جهت شما در مقابل من قيام کرديد و بيعت مرا شکستيد گفتند خير فرمود آيا حدّ خدا را بر شما جارى کردم و نسبت بغير شما معطل گذاردم گفتند خير فرمود پس بچه سبب بيعت من بايد شکسته شود و بيعت غير من نشود من هر قدر فحص نمودم غير از مرض کفر که علاج آن شمشير است نيافتم پس از آن روى باصحاب خود فرمود و اين آيه را تلاوت کرد و قسم مؤکد ياد نمود که اينها اصحاب اين آيه هستند و از زمان نزول آن تاکنون با آنها جنگ نشده بود و عياشى ره از آنحضرت نقل نموده که کسيکه طعنه زند در دين شما اين دين که ظاهرا مراد تشيّع است کافر شده است خدا فرموده و طعنوا فى دينکم فقاتلوا ائمة الکفر انّهم لا ايمان لهم لعلّهم ينتهون و در اين باب روايات بسيار از ائمه اطهار وارد شده است که معلوم ميشود مراد از نقض عهد و سوگند خروج از طاعت امام و عهد ولايت است و در آيه دوم بصورت استفهام انکارى تحريص شده است بر قتال با کسانى از اهل شرک که با مسلمانان و پيغمبر اکرم معاهده نموده بودند که کمک با دشمنان آنها ننمايند و نمودند و اهتمام داشتند بر بيرون کردن پيغمبر اکرم را از مکه معظّمه و در دار النّدوه جمع شدند و مشورت نمودند با يکديگر در امر آنحضرت تا خداوند اذن هجرت باو داد و در ذيل آيه و اذ يمکر بک الّذين کفروا از سوره انفال بيان شد و آنها کسانى بودند که مبادرت نمودند بجنگ با مسلمانان در بدر و احد خدا ميفرمايد پس چرا شما از مبادرت بجنگ آنها ابا داريد آيا ميترسيد از قبل آنها بشما آسيبى برسد با آنکه خداوند اولى است که از او بترسيد و مخالفت امر او را ننمائيد اگر راست مى‌گوئيد و حقيقة مؤمن هستيد چون مؤمن حقيقى از غير خدا نميترسد ..