تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَيْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ «13»
بعد از آن بر سبيل تحريص بر قتال مى‌فرمايد:
أَ لا تُقاتِلُونَ: (دخول همزه بر نفى مفيد انکار، پس مستلزم مبالغه باشد در قتال) يعنى آيا مقاتله نمى‌کنيد. قَوْماً نَکَثُوا أَيْمانَهُمْ: گروهى را که شکستند عهدهاى خود را که با شما بسته بودند در حديبيه. يکى از عهدها آن بود که حليفان يکديگر را نرنجانند و بر قتال آنها با هم مظاهرت نکنند. قريش، بنى بکر را که حلفاى هم بودند سلاح و کمک دادند تا با بنى خزاعه که حلفاى پيغمبر بودند جنگ کردند. يا مراد ناکثين عهود بنى قريظه‌اند که در احزاب ابو سفيان را کمک نمودند.
وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ: و قصد نمودند به بيرون کردن رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از مکه و مشاورت نمودند در امر اخراج در دار الندوه. در لباب آورده که: قريش قصد کردند که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را جهت اداى عمره راه دهند و قبل از اتمام اعمال به جهت استخفاف او را خارج کنند از مکه.
بنا به قولى ثانى که مراد يهودند قصد اخراج رسول نمودند از مدينه. وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ: و حال آنکه ايشان ابتدا نمودند نقض عهد شما را در اول مرتبه به معادات و مقاتله، چه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ابتدا دعوت نمود به حق و الزام حجت نمود به کتاب و تحدى به آن، و ايشان از معارضه عدول کردند به معادات و مقاتله کردند روز بدر با حلفا بر قسمهاى شما، يعنى بنى خزاعه، پس چه منع مى‌کند شما را که معارضه نکنيد و مصادقه نمائيد با ايشان. أَ تَخْشَوْنَهُمْ: آيا مى‌ترسيد از محاربه ايشان و ترک قتال آنها کنيد
ج5، ص 31
به جهت خوف آنکه مبادا مکروهى از آنها به شما برسد.
نکته- ايراد لفظ استفهام جهت تشجيع مؤمنان است، و اين کلام در غايت فصاحت باشد، زيرا جمع ميان تقريع و تشجيع به يک کلمه فرموده: فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ: پس ذات احديت خداى متعال، سزاوارتر است از آنکه بترسيد از عقاب و سخط او در ترک قتال کفره، پس به حرب آنان مشغول و به جهت خشيت، ترک قتال مکنيد. إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ: اگر هستيد شما ايمان آورندگان، چه قضيه ايمان آنست که نترسيد الا ذات احديت حق سبحانه. يا اگر مؤمن هستيد به عقوبت الهى، در ترک آنچه مأموريد به آن.
بيان- خشيت عبارت است از حالت نفسانيه که ناشى شود از شعور به عظمت الهى و هيبت سبحانى و ترس حجب از لمعات انوار رحمانى؛ و اينحالت حاصل نشود مگر براى کسى که مطلع شود از جلالت کبريائى، و چشيده باشد لذت قرب را. و اين از آثار حقايق ايمانى است، و لذا فرمود ذات خداوندى:
سزاوارتر است به ترسيدن، اگر مؤمن هستيد.