تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ «16»
بعد از آن بر جلالت و عظمت جهاد تنبيه فرمايد:
أَمْ حَسِبْتُمْ: (خطاب توبيخ است به مؤمنانى که کاره قتال بودند) آيا گمان مى‌کنيد اى مؤمنين کارهين قتال. يا خطاب به اهل نفاق، يعنى اى منافقان گمان کرديد و پنداشتيد. أَنْ تُتْرَکُوا: اينکه شما را بگذارند بر اين وجه که هستيد از فراغت و امنيت و استراحت. وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْکُمْ:
و حال آنکه هنوز ظاهر و آشکار نشده آنچه در علم الهى است نسبت به کسانى که جهاد کنند از شما، يعنى: 1- هنوز جهاد نکرده‌ايد تا شما را مجاهد داند؛ چه تا مجاهد به فعل نيايد، علم سبحانى تعلق نگيرد به جهاد، اگرچه فيما لم يزل خداى تعالى عالم بود به تمام معلومات، لکن تعلق آن وقتى است که معلوم در خارج تحقق يابد پس ذکر فرمود نفى علم را، و مراد نفى معلوم است به جهت تأکيد نفى.
2- آنکه آيا گمان مى‌کنيد خداى تعالى با شما معامله مجاهدين نمايد و حال آنکه ممتحن و مختبر و آزمايش نشديد نسبت به مرحله جهاد. و اين جارى مجراى آن است که فرموده «الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَکُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ» «1» 3- چون خداوند عالم، عالم بالذات، و جميع معلومات در پيشگاه او على السويه و حاضر و شاهد او است، پس معنى آنکه: تا علم سبحانى تعلق
«1» سوره عنکبوت آيه 3.
ج5، ص 34
يابد به اين امتحان تعلق حالى که متميز شوند آنان که مجاهدند از غير.
4- تا مجازات دهد هر يک را بر وفق اعتقاد خود، و تسميه مجازات به علم از قبيل اقامه مسبّب است در مقام سبب، زيرا حصول مجازات به علم مى‌باشد.
وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ: (عطف بر «جاهدوا» و داخل در صله) و ظاهر نشده است هنوز آنچه خداى تعالى در ازل عالم است به آن از آنان که جهاد کنند از شما و اتخاذ نکنند به غير از خداى تعالى. وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً: و به غير رسول او و به غير مؤمنين دوست نهان را که افشاى اسرار نمايند با او. خلاصه معنى آنکه: شما را به مجرد دعوى ايمان باز نخواهند داشت تا ظاهر شود کدام از شما با کفار جهاد مى‌کند و با مشرکان دوستى نهانى ننمايد و اسرار خود را به آنها فاش نکند، يعنى مؤمن حقيقى است نه منافق. وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ: و خداوند متعال دانا است به درون آنچه شما مى‌کنيد، و غرض شما از اعمال، معلوم سبحانه است. اين کلام، صريح آن چيزى است که از ظاهر فرمايش «وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ» متوهّم مى‌شود.
تبصره- آيه شريفه دلالت دارد بر تحريم موالات کفار و فساق و الفت گرفتن با ايشان.
در قرب الاسناد از ابن محبوب از ابن رئاب قال: سمعت ابا عبد اللّه عليه السّلام يقول لا ينبغى للرّجل المؤمن منکم ان يشارک الذمّى و لا يبضعه بضاعة و لا يودعه وديعة و لا يصافيه المودّة.
در نوادر الراوندى باسناده عن موسى بن جعفر عن آبائه قال نهى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عن زيد المشرکين يريد به هدايا اهل الحرب.
ابن رئاب گويد: شنيدم حضرت صادق عليه السلام فرمود: سزاوار نيست براى شخص مؤمن از شما اينکه شراکت نمايد کافر ذمى را و نه سرمايه دهد او را به بضاعتى و نه امانت دهد او را وديعه‌اى و ميل نکند او را به دوستى.
و در نوادر راوندى از حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام از آباء گرامش عليهم السلام نهى فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از زبد مشرکان، مراد هداياى کافر حربى است. وقتى هديه او منهى، البته خلط و آميزش و مودت
ج5، ص 35
با او جايز نخواهد بود.
تنظيم- وجه اتصال آيه شريفه به ما قبل، آنست که: چون مقدم شد امر به قتال، عطف فرمود بر آن شرط اخلاص در جهاد را بر وجهى که قطع گردد عصمت تا ظاهر شود ظفر، و مستحق شوند ثواب را.