تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ لِلْمُشْرِکِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ «17»
و چون حق تعالى امر به قتال مشرکان و نهى از موالات آنها فرمود، در عقب آن مؤمنان را امر مى‌فرمايد به منع کفار از مساجد:
ما کانَ لِلْمُشْرِکِينَ: شايسته و سزاوار نباشد براى مشرکين. أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ: اينکه عمارت کنند مساجد خدا را و متولى امر آنها شوند و سزاوار آنست که مؤمنين تعمير مساجد و کارگزار امر آن گردند. نزد بعضى مراد مسجد الحرام که معظم مساجد است و به لفظ جمع ذکر فرموده به جهت آن که قبله جميع باشد، پس کانه عامر او، عامر جميع مساجد است، و مؤيد اين سبب نزول آيه شريفه است که چون عباس (رضى اللّه عنه) اسير شد، مسلمانان وى را به شرک، و قطع رحم سرزنش کردند. عباس گفت: شما از محاسن ما ياد نمى‌کنيد و بديهاى ما را گوئيد. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: شما چه چيز داريد که از محاسن مى‌توان شمرد؟ عباس گفت: ما به عمارت مسجد الحرام قيام مى‌نمائيم و خانه کعبه را تعظيم مى‌کنيم و سقايت حاج، و اسيران را از قيد برهانيم، آيه شريفه نازل شد که مشرکان را عمارت مسجد الحرام سزاوار نيست.
ج5، ص 36
شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ: در حالتى که شاهد باشند بر نفسهاى خود به کفر، که آن سجود اصنام و تکذيب سيد انام عليه افضل الصلوة و السلام است.
ابن عباس گفته: «1» افعال ايشان شاهد کفرشان باشد، يعنى نمى‌شود جمع کردن ميان دو امر متنافى، عمارت خانه خدا و عبادت غير خدا نزد سوى. معنى آنکه:
اگر از يهودى سؤال کنى چه ديانتى دارى، گويد: يهودى. و همچنين نصرانى وقت سؤال گويد: نصرانى، و همچنين مشرک. بنا به قولى کلامشان دال است بر بطلان ادعاى ايشان. يا سجود به اصنام يا اقرار به آنکه اينها مخلوقند، هر آينه دلالت دارد بر کذب ايشان. أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ: آن گروه مشرکان تباه و باطل شده است به واسطه شرک اعمال ايشان که بدان مفتخرند بر اقارب از عمارت مسجد، سقايت حاج. وَ فِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ: و در آتش جهنم ايشان مخلّد و جاويد و هميشه معذّبند به سبب کفر.
تبصره- آيه شريفه دلالت دارد بر بطلان قول جماعت فلاسفه به اينکه کفار بعد از مدتى که معذب شدند عذاب مبدل به عذاب، و به عبارت اخرى جسم سمندرى پيدا نموده تألمى ندارند؛ و اين مخالف ضروريات الهى است از جمله همين آيه شريفه که مى‌فرمايد «وَ فِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ» کفار در آتش جهنم مخلدند و مسلم آمده که سوزندگى هم لازم ذاتى آتش، و متعقل نيست که آتش موجود و اثر سوزندگى از آن مفارق باشد؛ پس بنابراين کفار در آتش جهنم ابد الاباد معذّب و خلاصى براى آنها متصور نخواهد بود.