تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ يَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ «18»
«1» منهج ج 3 ص 13.
ج5، ص 37
إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ: اين است، جز اين نيست که عمارت کند مسجدهاى خدا را. مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ: کسى که ايمان آورده باشد به خداى تعالى که احدى الذات و واحد الصفات مى‌باشد. و عدم ذکر ايمان به رسول به جهت آنست که از معلومات و ضروريات دين است که ايمان به خدا تمام نيست مگر به ايمان به رسول او. وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ: و معتقد باشد به روز قيامت.
وَ أَقامَ الصَّلاةَ: و بپاى داشته باشد نماز را. وَ آتَى الزَّکاةَ: و دهنده باشد زکات را. وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ: و نترسيده باشد در امور دين مگر خدا را. مراد آنست که عمارت مساجد، در خور کسانى است که جامع کمالات علميه و عمليه باشند، و اوصاف مذکوره نشان آنها است.
در منهج «1»- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: قال اللّه تعالى انّ بيوتى فى الارض المساجد و انّ زوّارى فيها عمّارها فطوبى لعبد تطهّر فى بيته ثمّ زارنى فى بيتى فحقّ على المزور ان يکرم زائره.
فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: خداى تعالى فرمايد: بتحقيق خانه من در زمين مساجد است، و بدرستى که زوار آن کسانيند که تعمير مساجد کنند. پس خوشا بنده‌اى که تطهير نمايد در خانه خود، و زيارت کند مرا در خانه من، پس سزاوار است بر مزور که گرامى دارد زائرش را.
در وافى در ذيل نصايح حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به «اباذر» مى‌فرمايد: يا اباذر من اجاب داعى اللّه و احسن عمارة مساجد اللّه کان ثوابه من اللّه الجنّة، فقلت بابى انت و امى يا رسول اللّه (صلّى اللّه عليه و آله) کيف يعمر مساجد اللّه؟ قال: لا يرفع فيها الاصوات و لا يخاض فيها بالباطل و لا يشترى فيها و لا يباع، و اترک اللّغو ما دمت فيها فان لم تفعل فلا تلومنّ يوم القيمة الّا
«1» منهج ج 4 ص 239.
ج5، ص 38
نفسک. يا اباذر انّ اللّه تعالى يعطيک ما دمت جالسا فى المسجد بکلّ نفس تتنفّس فيه درجة فى الجنّة و تصلّى عليک الملائکة و يکتب لک بکلّ نفس تنفّست فيه عشر حسنات و يمحى عنک عشر سيئات.
فرمود اى اباذر: هر که اجابت کند داعى الهى را و نيکو نمايد تعمير مساجد را، ثواب او از جانب الهى بهشت باشد. اباذر گويد: عرض کردم پدر و مادرم فدايت، چگونه تعمير شود مساجد الهى؟ فرمود: صدا بلند نشود در آنها، و خوض در باطل نکنند، و خريد و فروش در آنها ننمايند، و ترک لغو کنى مادامى که در آن باشى؛ پس اگر اين افعال را بجا نياوردى و خلاف آن رفتار نمودى، پس نبايد ملامت کنى کسى را مگر خودت را. اى اباذر خداى تعالى بتحقيق عطا فرمايد تو را مادامى که نشسته‌اى در مسجد به هر نفسى، درجه‌اى در بهشت، و طلب رحمت نمايند بر تو ملائکه، و مى‌نويسند براى تو به هر نفسى ده حسنه، و محو گردانند از تو ده سيئه را.
و از جمله آبادى مساجد فرش نمودن مساجد و روشن کردن چراغ و ادامه عبادت و ذکر و درس علوم شريعت و صيانت آن از چيزهائى که حرام و شايسته آن نيست مانند سخن دنيا نمودن در آن.
در جامع الاخبار «1» قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يأتى فى آخر الزّمان ناس من امّتى يأتون المساجد يقعدون فيها حلقا ذکرهم الدّنيا و حبّ الدّنيا لا تجالسوهم فليس بهم للّه حاجة.
فرمود حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌آيند در آخر الزمان جمعى از امّت من، مى‌آيند به مسجد، مى‌نشينند در آن حلقه حلقه، ذکر آنها دنيا و دوستى دنيا است، مجالست نکنيد ايشان را، پس نيست خدا را با ايشان حاجتى.
و نيز فرمود: «2» الحديث فى المسجد يأکل الحسنات کما يأکل البهيمة
«1» جامع الاخبار فصل 32 ص 83.
«2» همان مدرک.
ج5، ص 39
الحشيش. يعنى سخن دنيا گفتن در مسجد، مى‌خورد و نابود کند حسنات را چنانچه بهيمه، گياه را مى‌خورد.
فَعَسى أُولئِکَ: پس اميد است آن جماعت آباد کنندگان مساجد که جامع کمالات علميه و عمليه‌اند. أَنْ يَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ: اينکه باشند از راه يافتگان طريق نجات.
نکته- ايراد لفظ «عسى» صيغه توقع، جهت قطع طمع مشرکان است، يعنى هرگاه اهتداى اين گروه مستجمع کمالات علميه و عمليه داير است ميان لعل و عسى، پس حال آنها که من کل الوجوه ناقصند، معلوم است چگونه خواهد بود. ايضا منع مؤمنان است از اغترار و به اعمال خود اعتماد نمودن، چه هر که به عمل مغرور است از فيض ازلى مهجور است.
مباش غره به علم و عمل که شد ابليس
بدين سبب ز در بارگاه عزّت دور
از نعمان بشير مروى است که پاى منبر حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ايستاده بودم. يکى از اصحاب گفت: مرا در عمل همين کافى است که سقايت حاج نمايم. ديگرى گفت: من باک ندارم که عملى ننمايم، زيرا عمارت مسجد کنم. مردى گفت: جهاد در راه خدا از همه فاضلتر است. عمر گفت: خاموش باشيد تا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از منزل آيد. چون حضرت تشريف آورد، به حکومت، خدمت آن سرور رفتند. حق تعالى آيه شريفه «إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ ...» نازل فرمود. «1» شأن نزول- در منهج «2»: ابن عباس نقل نموده که روزى عباس بن عبد المطلب اظهار شرف و فضيلت خود مى‌نمود، مى‌گفت: من از على بن ابى طالب افضل هستم، زيرا اقرب به رسولم، چه من عمّ پيغمبر، و على عليه السّلام پسر عم او است، و پسر عم ابعد از عم باشد. و نيز سقايت حاج با من است و على
«1» تفسير ابو الفتوح رازى ج 5 ص 470.
«2» منهج ج 4 ص 241.
ج5، ص 40
عليه السّلام را اين منصب نيست. طلحة بن شيبه گفت: شرف و فضيلت مرا باشد که صاحب بيت اللّه و کليد دارم، و عامر مسجد الحرام، و هيچکس از قريش در مرتبه من نيست. هر دو در اين سخن بودند که سرور اولياء حضرت علىّ مرتضى وارد شد، فرمود: انا افضل منکما، انا المجاهد فى سبيل اللّه «وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً»: «1» من افضل و اشرف از شما هستم، زيرا من در ترويج دين نبى و نصرت او کوشيده‌ام و خداى تعالى تفضيل داده است مجاهدين را بر قاعدين اجر عظيمى. و چون اين تنازع و تشاجر بين آنها واقع شد، حق تعالى براى تجليل و تعظيم حضرت على ابن ابى طالب عليه السّلام آيه شريفه نازل فرمود: