تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِينَ (34)
ترجمه
و هنگاميکه گفتيم بفرشتگان سجده کنيد مر آدم را پس سجده کردند مگر ابليس که ابا و تکبر نمود و بود از کافران..
تفسير
چون در صلب آدم (ع) انوار طيبه پيغمبر و آل اطهار او بود و آنان اشرف موجودات بودند و براى رضاى خدا تحمل مصائب و ناملائمات و اذيت خلق را نمودند و دين حق را رواج دادند که ناسخ اديان است خداوند براى تعظيم ايشان و اطاعت از آدم (ع) و عبادت خدا امر فرمود بملائکه که آدم را قبله خود قرار دهند و در مقابل او براى خداوند سجده نمايند چون پيغمبر (ص) فرموده جائز نيست از براى کسى سجده نمايند جز خدا آنطوريکه براى خدا سجده مينمايند و حضرت سجاد (ع) بتوسط پدر و جد بزرگوار خود از پيغمبر (ص) روايت نموده است که خداوند اشباح ما را منتقل نموده بود از فوق عرش بصلب آدم (ع) و او ديد نور ما را که از صلبش ساطع است و نديد اشباح را پس عرض کرد پروردگارا اين انوار چيست خداوند فرمود انوار اشباحى است که از اشرف بقاع عرش بصلب تو نقل نمودم و براى آنکه تو ظرف ايشان بودى امر نمودم ملائکه را بسجود
جلد 1 صفحه 58
تو آدم (ع) عرض کرد پروردگارا آرزو دارم ببينم آن ذوات مقدسه را پس خداوند فرمود نظر کن ببالاى عرش و نظر نمود آدم و واقع شد نور اشباح ما از پشت آدم بر فوق عرش و نقش بست چنانچه نقش مى‌بندد صورت انسان در آينه صافى پس او ديد اشباح ما را و عرض کرد اينها کيانند خداوند فرمود اينانند افضل مخلوقات من اين محمد است و من حميدم که در افعال خود محمودم مشتق نمودم اسم او را از اسم خودم و اين على است و من على عظيم هستم مشتق نمودم براى او اسمى از اسم خودم و اين فاطمه است و من فاطرم يعنى آفريننده آسمانها و زمينم و فاطمم يعنى بازدارنده دشمنان خود هستم از رحمتم در روز که حکم مخصوص بمن است و بازدارنده دوستان خويشم از هر عيب و زشتى پس مشتق نمودم براى او اسمى از اسم خودم و اين دو حسن و حسين هستند و من محسن و مجملم مشتق نمودم نام آن دو را از نام خودم اينها بهترين بندگان و اشرف مخلوقات منند براى اينها عقاب ميکنم و براى اينها ثواب ميدهم متوسل شو بولاى ايشان بدرگاه من و هر وقت بلاى بزرگى بتو روى داد ايشانرا شفعاء خود قرار بده نزد من همانا قسم ياد نمودم من بخودم قسم حقيکه محروم نگردانم اميدوار بآنان را و رد ننمايم سائل بوسيله ايشانرا پس براى اين بود که آدم وقتى مرتکب آن خطا شد خواند خداوند را بوسيله خمسه طيبه و خداوند توبه او را قبول نمود و از گناه او درگذشت و قمى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که ابليس در ميان ملائکه عبادت خداوند را مينمود و در آسمان بود ملائکه تصور ميکردند که او هم از جنس آنها است ولى نبود و اين که مأمور بسجود شد در ضمن مأموريت ملائکه براى همکارى با آنها بود و چون حسد نمود و تکبر کرد ملائکه دانستند که از جنس آنها نيست، و عياشى از آنحضرت نقل نموده که پرسيدند آيا ابليس از ملائکه بود و در امورات آسمانى اختيارى داشت فرمود از ملائکه نبود و اختيارى هم نداشت بلکه از جن بود ولى چون مدتى با ملائکه بود آنها او را از جنس خود مى‌پنداشتند و خدا ميدانست ناجنس بودن او را و چون مأمور بسجود شدند جنس خود را اظهار نمود، و در معانى از حضرت رضا (ع) نقل نموده که ابليس نامش حارث بود و چون نااميد از رحمت خدا شد نام او ابليس گرديد، و بنظر حقير از اين روايت ميتوان استفاده نمود که امتياز ملک از جن باطاعت و معصيت است و بنابراين ابليس از ملائکه در اين آيه شريفه استثنا شده است و بنا بر دو روايت سابقه وجه استثناء
جلد 1 صفحه 59
همان مشابهت صورى است، و در عيون از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که ابليس اول کسى است که کافر شد و تخم کفر را در زمين کاشت، و قمى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که تکبر اول عصيانى است که بآن معصيت خدا شده و ابليس عرض کرد پروردگارا مرا از سجود آدم معاف بدار من عبادت ميکنم تو را بطوريکه هيچ ملک مقرب و نبى مرسل تو را عبادت نکرده باشد و خدا فرمود مرا بعبادت تو حاجت نيست عبادت آنستکه من ميخواهم نه آنستکه تو ميخواهى و از اينجا معلوم ميشود که عبادت بايد از شرع برسد و خودسرانه نميشود عبادت کرد و حسد و تکبر و خودسرى از اوصافى است که انسان را مظهر ابليس مينمايد و بايد حتى الامکان شخص نگذارد اين صفات در او رسوخ پيدا کند که اگر خداى نکرده رسوخ پيدا کرد و خلق شد همانستکه فرموده‌اند اگر گفتند کوه از جاى خود حرکت کرد قبول کن و اگر گفتند خلق کسى تغيير نمود باور منما خداوند توفيق کرامت فرمايد که ما بتوانيم بوسيله توسل بخمسه طيبه خود را از آفات روحى و جسمى و شر شيطان و نفس اماره محفوظ نمائيم.