تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (35)
ترجمه
و گفتيم اى آدم سکوت نما تو و همسرت در بهشت و بخوريد از آن فراوان هر جا بخواهيد و نزديک نشويد اين درخت را پس بوده باشيد از ستمکاران..
تفسير
در کافى و علل و قمى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که آن بهشت از باغهاى دنيا بود طلوع ميکرد در آن آفتاب و ماه و اگر از باغهاى آخرت بود هرگز از آن بيرون نميرفتند و قمى در نقل خود اضافه نموده که و داخل نميشد در آن ابليس، و عياشى از امام باقر (ع) نقل نموده که نزديک نشويد يعنى نخوريد و گفته‌اند اينکه باين لسان تعبير شد براى مبالغه در تحريم است و تنبيه بر اين امر که نزديک شدن بمشتهيات نفسانى موجب زيادتى ميل و شوق ميشود بطوريکه مجامع قلب را احاطه مينمايد و پرده بر روى عقل ميکشد و اختيار را در انجام وظيفه از دست ميبرد و در تفسير امام (ع) فرموده که آنشجره علم محمد و آل محمد است که اختيار فرمود ايشانرا خداوند تعالى به سبب آن علم بر ساير خلق خود تناول نمينمايد از آن شجره کسى بامر خدا مگر ايشان و از آنشجره بود آنچه تناول فرمودند خمسه طيبه بعد از اطعام مسکين و يتيم و اسير که ديگر
جلد 1 صفحه 60
نه گرسنگى کشيدند و نه تشنگى و نه سختى ديدند و نه درماندگى و امتياز آندرخت از ساير درختها بآنستکه ساير درختها يک نوع ميوه ميدهد و جنس اين درخت هم گندم ميدهد هم انگور هم انجير هم عناب و هم ساير انواع ميوه‌ها و خوردنيها هر چه خوب باشد و اين موجب شده است که روايات در شجره مختلف شده بعضى گندم گفته‌اند، و برخى انگور و پاره عناب و آندرختى است که اگر کسى از آن تناول نمايد بامر خدا باو الهام ميشود علم اولين و آخرين بدون تعلم و کسيکه از آن تناول کند بدون اذن حق بمقصود نميرسد و معصيت خدا نموده است، فيض ره فرموده و در روايتى بدرخت انگور و در روايتى بشجره حسد تفسير شده است و در عيون از ابو الصلت هروى نقل نموده که از حضرت رضا (ع) سؤال نمودم از تفسير شجره که آدم (ع) و حوّا از آن تناول نمودند که آيا کدام يک از رواياتى که نقل مينمايند صحيح است بعضى ميگويند آن گندم بود برخى نقل ميکنند درخت انگور بوده پاره روايت مينمايند که شجره حسد است حضرت فرمود همه حق است عرض کردم پس معنى اين وجوه مختلفه چيست فرمود درخت بهشتى چند نوع ميوه ميدهد شجره گندم بود انگور هم ميداد مانند درختهاى دنيا نيست چون خداوند گرامى داشت آدم را بسجود ملائکه و ورود در بهشت با خود گفت آيا خداوند افضل از من بشرى را خلق فرموده است و خدا دانست مقال باطنى او را و فرمود سرت را بلند کن و بساق عرش نظر نما و آدم اطاعت نمود ديد نوشته است لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه على بن ابى طالب امير المؤمنين و زوجته فاطمة سيدة نساء- العالمين و الحسن و الحسين سيد شباب اهل الجنة پس آدم (ع) عرض نمود اينان کيانند خداوند فرمود اينان از نسل تواند و ايشان بهتر از تو و از جميع خلق منند و اگر نبودند آنان خلق نميکردم تو را و نه بهشت را و نه دوزخ را و نه آسمان و زمين را پس مبادا بچشم حسد بر ايشان نظر نمائى و آرزو کنى مقام و منزلت ايشانرا پس مسلط شد بر او شيطان که خورد از درختى که نهى شده بود از آن و مسلط شد بر حوا که نگاه کرد بفاطمه (ع) بچشم حسد و خورد از آن درخت چنانچه آدم خورد پس خدا هر دو را از بهشت اخراج فرمود و فرود آورد آندو را از جوار رحمت خود بزمين بنظر حقير چون شجره بمعنى مثمر ثمره است و فرد اکمل اين معنى علم محمد و آل او است و البته دست کسى از مخلوقات بآن مقام نميرسد و ثمره اعلى و اجلى و احلى و اتم و اکمل آن مخصوص بخمسه طيبه است
جلد 1 صفحه 61
و چون مايه حيات روح خلائق است چنانچه گندم مايه رزق عموم است تعبير از آن بشجره گندم شده است و چون منشاء باده محبت و وداد ايشان است و دوستان را سرمست عشق آنذوات مقدسه نموده از خود بيخود ميکند و بآنها مشغول ميسازد درخت انگور است و چون شيرين‌ترين فواکه و الطف و انفع است درخت انجير است و چون روح را که مايه حيات معنوى است از آلودگى‌ها پاک ميکند مانند عناب که خون را که ماده حيات ظاهرى است تصفيه مينمايد درخت عناب است و چون موجب برد يقين و وصول بمقام سابقين و مقربين است درخت کافور است و نهى شده است از دست درازى بمقام مقدس ايشان اعم از ظلم و تعدى و حسد و تکبر و آرزوى نيل باين منزلت که خدا مخصوص بايشان نموده است و يک مثمر ثمره ديگر هم هست که آن هواى نفس است و ثمره‌اش حسد و ساير صفات ذميمه است که باين لحاظ بعضى شجره را بهواى نفس تأويل نموده‌اند و شايد حضرت رضا (ع) هم باين جهت روايت حسد را تصديق فرموده باشد چون وقتى خداوند نهى فرمود حضرت آدم (ع) را که بخمسه طيبه بچشم حسد نظر ننمايد در واقع نهى فرموده است او را از آنکه نزديک درخت حسد شود و از ميوه او که آرزوى نيل بمقام مقدس خمسه طيبه است تناول نمايد و او چون آرزو نمود معلوم شد نزديک شده و از ميوه‌اش تناول نموده و چون منشأ اين نزديکى هواى نفس بوده ميتوان شجره منهيه را بهواى نفس تأويل نمود و آرزو اگرچه غبطه است و مذموم نيست ولى کاشف از عدم معرفت بقدر خود و طرف است و اين از براى پيغمبر مرسل نقص است لذا خداوند خواست مقدار او و شأن خمسه طيبه را بر او و عالميان ظاهر فرمايد که گفته‌اند حسنات الابرار سيئات المقربين و اين وجه جمع ميان اخبار و اقوال مختلفه اين باب است غنيمت بدار و اينکه فرموده بخوريد از ميوه بهشت هر جا بخواهيد اشاره بآنستکه خوردن ميوه بهشتى زحمت رفتن زير و بالاى درخت را ندارد هر جا خواسته باشند حاضر ميشود و نسبت ظلم براى آنستکه ارتکاب امريرا که خداوند نهى فرموده ظلم بنفس است و در برهان از حضرت رضا (ع) نقل نموده که مأمون الرشيد از آنحضرت سؤال نمود که آيا شما قائل بعصمت انبياء نيستيد حضرت فرمود بلى مأمون عرض کرد پس عصيان آدم چگونه بوده است جواب فرمود که خداوند اشاره فرمود بشجره مخصوصه از جنس گندم و فرمود از اين نخور و نفرمود نه از اين بخور و نه از هرچه از جنس اين است آدم
جلد 1 صفحه 62
هم اطاعت نمود و از آن شجره مخصوصه نخورد ولى چون شيطان وسوسه کرد که خدا نفرموده از هر شجره نخوريد بلکه فرموده از اين شجره مخصوصه نخوريد شما از فرد ديگر آن بخوريد که از آن نهى نفرموده و اينکه خداوند شما را از فرد ديگر اين جنس نهى فرمود براى آنستکه اگر شما از اين جنس ثمره بخوريد هميشه در بهشت ميمانيد يا دو ملک ميشويد و قسم ياد نمود بخدا که من نصيحت ميکنم شما را و آدم و حوّا چون نديده بودند کسى را که قسم دروغ بخدا ياد نمايد باور کردند براى اطمينانيکه از قسم بخدا براى ايشان پيدا شد و اين پيش از نبوّت حضرت آدم بود و معصيت کبيره نبود که موجب دخول در جهنم شود بلکه از صغائرى که خداوند آنها را عفو ميفرمايد بود که بر انبيا پيش از نزول وحى جائز است و چون خداوند برگزيد او را و خلعت نبوت بر او پوشانيد معصوم بود و هيچ صغيره و کبيره از او سر نزد و خدا فرمود و عصى آدم ربه فغوى ثم اجتباه ربه فتاب عليه و هدى و فرمود ان اللّه اصطفى آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران على العالمين.