تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِيرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ «24»
«1» کافى ج 2 ص 125 باب الحب فى اللّه و البغض فى اللّه.
ج5، ص 48
شأن نزول «1»- چون آيه شريفه قبل نازل شد، متخلفان از هجرت گفتند: حالا ما در ميان قبايل و عشاير خوديم و به معاملات و تجارات اشتغال داريم، اگر هجرت کنيم به ضرورت قطع پدر و مادر و فرزند شده و تجارت از دست برود؛ آيه شريفه نازل شد:
قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ: بگو اى پيغمبر به تارکان هجرت و امر الهى، اگر هست پدران شما. وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ: و فرزندان شما و برادران شما.
وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِيرَتُکُمْ: و زنان شما و خويشان شما. وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها: و مالهائى که کسب نموده و جمع کرده‌ايد. وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها:
و تجاراتى که مى‌ترسيد نارواجى آنها را هرگاه مشغول شويد به طاعات الهى و اوامر سبحانى. وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها: و منزلهائى که از غايت نظافت و نزاهت مى‌پسنديد آنها را و خوش‌آيند شما است، اگر اين اشياء مذکوره را به دوستى اختيارى نه طبيعى که در تحت تکليف داخل نيست. أَحَبَّ إِلَيْکُمْ: دوست‌تر است به سوى شما و محبوب‌تر مى‌داريد. مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ: از طاعت الهى و اطاعت رسول سبحانى. وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ: و از جهاد نمودن در راه خداى تعالى و اعلاى دين. فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ: پس منتظر باشيد تا اينکه بياورد حق تعالى و امر فرمايد عقوبت خود را عاجلا در دنيا و آجلا در آخرت. وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ: و حق تعالى وا مى‌گذارد گروهى را که خارج شدند از حد فرمان او، و نظر لطف و توفيق را از ايشان باز دارد به جهت فرط عناد و انکار و لجاج ايشان با وجود مشاهده آيات داله بر حقيقت دين اسلام و شريعت پيغمبر آخر الزمان عليه صلوات اللّه الملک المنان، يا آنکه ايشان را در آخرت راه بهشت ننمايد، بلکه به جهنم در آورد و به عذاب ابدى معذب سازد.
«1» منهج ج 4 ص 244.
ج5، ص 49
تبصره- در اين آيه شريفه تهديد عظيم و توبيخ بزرگ است نسبت به کسانى که به جهت علاقه و محبت اولاد و اقربا و مال و منال و کسب و تجارات، ترک کنند واجبى از واجبات دينى را.
در منهج «1»- از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که لا يجد احدکم طعم الايمان حتّى يحبّ فى اللّه ابعد النّاس و يبغض فى اللّه اقرب النّاس اليه.
فرمود نبى مکرم و رسول خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هيچکس از شما لذت و حلاوت ايمان را در نيابد تا آنکه دوست دارد در راه خدا دورترين مردمان را، يعنى بيگانگان به سبب ايمان آنها؛ و دشمن دارد در راه خدا نزديک‌ترين ايشان را به خود، يعنى خويشان به جهت کفر آنها.
ابن بابويه (رحمه اللّه) در عيون و امالى و علل الشرايع از ابى محمد العسکرى عن آبائه عليهم السّلام قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لبعض اصحابه ذات يوم يا عبد اللّه احبب فى اللّه و ابغض فى اللّه و وال فى اللّه و عاد فى اللّه فانّه لا تنال ولاية اللّه الّا بذلک و لا يجد رجل طعم الايمان و ان کثرت صلاته و صيامه حتّى يکون کذلک و قد صارت مؤاخاة النّاس يومکم هذا اکثرها فى الدّنيا عليها يتوادّون و عليها يتباغضون و ذلک لا يغنى من اللّه شيئا. (الحديث.) حضرت امام حسن عسکرى عليه السّلام از آباى گرام خود عليهم السلام روايت نموده که فرمود حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روزى به بعض اصحابش: اى بنده خدا دوست بدار در راه خدا، و دشمن دار در راه خدا، و دوستى کن براى خدا، و دشمنى کن براى خدا، پس بتحقيق نمى‌رسى ولايت و دوستى الهى را مگر به اين صفات، و نمى‌يابد مردى ذائقه ايمان را اگرچه زياد باشد نماز و روزه‌اش، تا اينکه چنين متصف باشد؛ و بتحقيق گرديده مواخات مردم در روزگار شما اکثرش در دنيا به سبب دنيا دوستى کنند، و به جهت دنيا
«1» منهج ج 4 ص 245.
ج5، ص 50
عداوت ورزند، و آن دوستى و دشمنى براى امور دنيائى دفع نگرداند از عذاب الهى چيزى را. (الحديث).
تنبيه- اکثر مفسران برآنند که از اين آيه شريفه، رائحه نااميدى اکثر مردم را از رستگارى استشمام مى‌توان نمود، چه اغلب آنها در اين مقامند که دين را از اموال و ازواج و عشاير دوست‌تر ندارند، و حظوظ دنيوى را بر آن اختيار مى‌کنند، بلکه دين را فداى دنيا و زن و فرزند نمايند، و در اين عصر ما غرائباتى مشاهده شود.
در جامع الاخبار «1»- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يأتى على النّاس زمان بطونهم الهتهم و نسائهم قبلتهم و دنانيرهم دينهم و شرفهم متاعهم، لا يبقى من الايمان الّا اسمه و من الاسلام الّا رسمه و من القران الّا درسه، مساجدهم معمورة و قلوبهم خراب عن الهدى، علمائهم شرّ خلق اللّه على وجه الارض حينئذ زمان اربع خصال: جور من السّلطان و قحط من الزّمان و ظلم من الولاة و الحکّام.
فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: مى‌آيد بر مردم زمانى که شکم آنها معبودشان است در خواهشها، و زنانشان قبله گاهشانند و پولهاى طلايشان دينشان است در اقبال و رو آوردن، و شرف آنها متاعشان است. باقى نماند از ايمان مگر اسمش و از اسلام مگر رسمش و از قرآن مگر درسش. مسجدهاى آنها آبادان است از جمعيت، و قلوبشان خالى است از هدايت، در اين هنگام، زمان چهار چيز است: جور سلطان، و قحطى در زمان، و ظلم واليان، و حاکمان.
صدق رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.