تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ «27»
ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ: پس قبول فرمود خداى تعالى توبه مؤمنان را بعد از عصيان و فرار از جهاد و تنها گذاشتن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله، يا قبول فرمايد توبه هر کسى را که توبه نمايد از شرک و رجوع کند از کفر به ايمان و از معصيت به طاعت و پشيمان گردد از اعمال قبيحه؛ در اين صورت حق تعالى هم رجوع فرمايد از عقاب به ثواب و از سخط به غفران. عَلى مَنْ يَشاءُ: نسبت به هر که خواهد و مشيت‌اش تعلق يابد.
تنبيه- تعليق توبه به مشيت به جهت آنست که قبول توبه تفضل است از خداى تعالى نه واجب، زيرا اگر واجب بودى هر آينه تعليق به مشيت جايز نبودى، چنانچه تعليق ثواب طاعت بر مشيت جايز نيست. شيخ بهائى (رحمه اللّه) در
«1» سوره فتح آيه 4.
ج5، ص 55
اربعين خود فرمايد: مراد به قبول توبه، اسقاط عقاب است بر گناهى که توبه از آن نموده. و سقوط عقاب به توبه اجماع مسلمين؛ لکن خلاف آنست که: آيا قبول توبه بر خدا واجب است که اگر بعد از توبه عتاب فرمايد، ظلم باشد؛ يا آنکه قبول توبه تفضل و کرم باشد از جانب حضرت سبحان و رحمت نسبت به بندگان. معتزله بر اول، و اشاعره بر ثانى. و شيخ طوسى در کتاب اقتصاد و علامه حلى در بعض کتب کلاميه خود نيز بر قول ثانى‌اند. علامه مجلسى (رحمه الله) فرمايد: قول شيخين ظاهر و دليل وجوب فاسد است.
وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: و خداى تعالى آمرزنده و ستار معاصى و مهربان است نسبت به بندگان عاصى. ابو الفتوح رازى (رحمه الله) فرمايد: «1» ذکر غفور رحيم نزد قبول توبه بر حق تعالى تفضل است و نه وجوب.
چون مقدم شد نهى از ولايت مشرکان، لذا زايل فرمود توليت آنان را از مسجد الحرام، و منع فرمود داخل شدن آنها را در آن، و خطاب نمود به مؤمنان: