تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَکِيمٌ «28»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد. إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ: اين است و جز اين نيست که مشرکان نجس هستند. ابن عباس گويد:
اعيان نجسه‌اند مانند سگ و خوک. فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ: پس نبايد
«1» تفسير ابو الفتوح رازى ج 5 ص 154.
ج5، ص 56
نزديک و پيرامون مسجد الحرام شوند. بَعْدَ عامِهِمْ هذا: بعد از امسال. نزد بعضى سال حجة الوداع. و به قول مفسرين «1» خاصه سال نهم هجرت سالى که حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام ده آيه اول سوره برائه بر اهل مکه خواند و عهدشان را ساقط نمود. نزد بعضى منع از حضور موسم و دخول حرم. ابو الفتوح رازى فرمايد: «2» حمل آيه بر حقيقت اولى‌تر باشد تا مجاز بدون ضرورت، مراد آنکه اطراف خانه کعبه يعنى مکه نباشند. و آيه شريفه عام است نسبت به تمام اقسام کفار و کليّه مساجد مسلمين.
تبصره- يکى از نجاسات، کافر است به تمام اقسام؛ و اجماع بر آن مستفيض بلکه متواتر است به دليل آيه شريفه. و مراد از نجاست، نجاست مقابل طهارت باشد نه قذارت، زيرا اولا: در روايات لفظ نجس اطلاق نشده بر قذر اصلا. ثانيا: تفسير ابن عباس با قرب زمان به نزول آيه، شاهد مدعا باشد که کفار مانند نجاسات عينيه‌اند منتها خاصى زائد بر ساير نجاست دارند و آن منع دخول آنان است در مسجد حتى در حال خشکى و نداشتن رطوبت مسريه به خلاف ساير نجاسات. يا آنکه کفار نجاست عينيه و نجاسات حکميه دارند و تنافى و مانعة الجمع نباشد، زيرا مراد به نجس العين آنکه: هر چه را کافر مماسه نمايد نجس و نجاست او متعدى به غير شود. و مراد به نجس الحکم آنکه به ايمان حکم نجاست از او زايل شود، پس کافر از يک وجه مانند سگ و خوک، و از يک وجه مثل جنب و حايض باشد، و اگر مقصود بر نجاست حکميه بودى، هر آينه تعدى ننمودى مانند جنب و حايض، پس کافر به خلاف اين دو است.
اما کافر کتابى- مانند يهود و نصارى و مجوس هم ملحق به کتابى است، عده‌اى از علما دعوى اجماع نموده بر نجاست آنها مانند: سيدين و شيخ و علامه حلى و محقق و شهيدين (قدس اللّه سرهم) و غيره، و اصل استدلال آيه «إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ» بنابر شمول مشرک ذمى را به جهت شيوع اطلاق
«1» مجمع البيان 3 ص 20.
«2» تفسير ابو الفتوح رازى ج 5 ص 157.
ج5، ص 57
مشرک، بر ذمّى، چنانچه شارح روضه تصريح به آن نموده استشهادا به قول «نووى» در تحرير که مشرک اطلاق شود بر هر کافر از بت پرست و يهود و نصرانى و مجوس و غير آنها. و مؤيد نسبت اشراک به يهود و نصارى فرمايش الهى «وَ قالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ (تا) سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ» «1». و اما مجوس بواسطه آنکه قائل به يزدان و اهريمن خالق نور و ظلمت مى‌باشند.
و بعلاوه اخبار داله بر نجاست آنها وارد شده از جمله:
در وسائل موثّقه سعيد اعرج سؤال نمود از حضرت صادق عليه السّلام از پيش مانده يهودى و نصرانى را بخورد يا بياشامد، حضرت فرمود: جايز نيست.
و روايت ابى بصير از حضرت باقر عليه السّلام در مصافحه مسلم با يهودى و نصرانى فرمود: از پشت جامه، پس اگر مصافحه کرد با دستش با رطوبت، دست خود را بشوى.
و صحيحه على بن جعفر از برادر بزرگوارش حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام سؤال نمود از نصرانى غسل کند با مسلمان در حمام، فرمود: هر گاه بدانى نصرانى است غسل کن به غير آب حمام، الا آنکه غسل کند نصرانى در حوض، پس بشويد حوض را و تطهير کند، بعد غسل نمايد.
اما مجوس- در وسائل- محمد بن مسلم سؤال نمود از حضرت باقر يا صادق عليهما السلام از مردى که مصافحه با مجوسى نمايد، فرمود: بشويد دست خود را و وضوء لازم نيست، يعنى موجب بطلان وضو نباشد. و روايت هارون بن خارجه از حضرت صادق عليه السلام سؤال نمودم که من مخالطه با مجوسى نمايم، آيا از طعام آنها بخورم، فرمود: جايز نيست. و روايت على بن جعفر از حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام پرسيدم از هم غذا شدن با مجوسى در يک کاسه و خوابيدن با او در يک رختخواب و مصافحه با او، فرمود: جايز نيست. و غيره از اخبار در اين باب.
«1» سوره توبه آيه 30 و 31.
ج5، ص 58
تبصره- بعض اخبار در بدو نظر، ظاهرش دال بر طهارت کتابى و موهم تعارض باشد، لکن تعارض در جائى است که دو حجت مساوى باشند از حيث سند و جهت صدور و جهت دلالت؛ و اخبار طهارت کتابى، جهت صدورش محرز نيست به سبب وجود قرائنى که دلالت دارد بر صادر شدن آنها تقية مثل فرمايش «لا تقولنّ انّه حرام يا لا تدعه بانّه حرام» و ايضا از شواهد، سؤال راويان است، زيرا سؤال منوط به غرضى و در اين مقام جهتى نبوده مگر نجاست و آن هم بين آنها مسلم و سؤال از حکم تقيه بوده، و لذا اصرار مى‌نمودند و شرح اين مبحث مفصلا مسطور شده. پس بنابراين مقام تعارض نيست و بر فرض تعارض، اخبار نجاست مقدم باشد به سبب کثرت آن، و اعراض مشهور از اخبار طهارت.
و علامه انصارى اعلى اللّه مقامه فرمايد: مانع از حمل اخبار نجاست بر کراهت دو چيز است: اول موافقت اخبار طهارت مذهب عامه را، که رشد در خلاف آنهاست، و بندگان مأمورند به رجوع به آن در تحير امرى به جهت اخذ به خلاف فتواى آنان، زيرا رشد در خلاف ايشان است. دوم- موافقت اخبار نجاست با اجماعات مستفيضه، آيا علما اين اخبار را نديده و به توسط غير آنها به ما رسيده، بلکه ممکن است دعواى اجماع محقق و خلاف فقط از اسکافى است، پس انصاف آنکه مخالفت سواى اسکافى غير واضح است چنانچه بعضى تصريح به آن نموده و چقدر اجماع قبل از او و بعد از او است، پس شايسته تأمل نيست در قول به نجاست. (انتهى) بعلاوه اعراض اصحاب از اخبار طهارت، اساس صدور آنها را ضعيف، و اخبار نجاست را تقويت نمايد؛ و الحال، فتاوى علماء عصر، بر نجاست کفار کتابى و غير کتابى است.
تکملة- ممکن است وجه ديگر براى کفر يهود و نصارى بدين برهان که امر حضرت حق نسبت به موسى عليه السّلام و عيسى عليه السّلام از سه قسم خارج نيست: يا فرموده تو نبى من و صاحب دين من هستى تا آخر الابد. و يا تا زمان آمدن حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله. و يا مغيا به غايتى ننموده به اينکه تو نبيى بدون هيچ قيدى حال يهود و نصارى.
ج5، ص 59
برهان قاطع بر وجه اول ندارند تا مدعا ثابت شود، و همچنين نسبت به وجه سيم، زيرا اطلاق در معنى قيد و مسلم است که مطلق النبوه غير نبوت مطلقه است و لا بدّ باشد از اثبات. پس باقى ماند وجه دويم که فرموده باشد تو پيغمبر من هستى و لازم الاتباع تا آمدن حضرت محمد خاتم النبيين صلّى اللّه عليه و آله، و فرض بر اين است که يهود و نصارى قبول دارند بشارت موسى عليه السّلام و عيسى را به آمدن آن حضرت و برهان عقلى قائم شده به آمدن بهمان نبى معهود، پس بر آنها است ايمان به خاتم النبيين و به سبب عدم ايمان به آن حضرت، کفر آنها ثابت شود.
وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً: و اگر ترس داريد فقر و فاقه را به منع مشرکين از دخول حرم، فَسَوْفَ يُغْنِيکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ: پس زود است غنى فرمايد شما را خداى تعالى از فضل نامتناهى خود بر وجه ديگرى اگر بخواهد و اراده فرمايد.
مفسران گفته‌اند سبب نزول آيه آن بود که مشرکان از راههاى دور انواع متاع آوردى، چون آيه شريفه منع مشرکين نازل شد، عرض کردند: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله چون ايشان نيايند طعام بر ما تنگ و تجارت ما منقطع و بازار ما کاسد شود. اين آيه نازل شد که اگر شما از فقر مى‌ترسيد خداوند منان از فضل و نعمت بى‌منت خود شما را غنى فرمايد. و وعده الهى نسبت به آنها محقق گرديد به آمدن بارانهاى نافع و فراوانى نعم و ايمان آوردن اهل جده و صنعاء و غيره و حمل ايشان اطعمه را به مکه و ازدياد ثروت آنان.
تنبيه- آيه شريفه اشعار دارد که مؤمن نبايد براى اطاعت امر الهى، خوف فقر داشته باشد اگرچه به حسب ظاهر موهم فقر و احتياج باشد؛ زيرا اين وهم شيطانى است که «الشَّيْطانُ يَعِدُکُمُ الْفَقْرَ» و مؤمن موحد بايد اتکال بر غنى على الاطلاق نموده، تکاهل در اوامر سبحانى نورزد، و البته وعده الهى منجز خواهد بود که «إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ»* فاغتنم.
براى دو من نان مبر دل ز منّان
الا فاصطبر، انّما الصّبر اجمل
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَکِيمٌ: بتحقيق خداوند متعال عالم است به مصالح شما در تکاليف، حکيم است در منع مشرکان از مسجد الحرام.
ج5، ص 60
نکته- تعليق اعطاى فضل به مشيت به جهت آنست که خداى تعالى به علم ازلى مى‌دانست بعضى از آن جماعت باقى هستند تا فتح بلاد و اغتنام اموال اکاسره، و مستغنى شوند، و برخى باقى نمانند تا آن وقت؛ لذا معلق به مشيت فرمود. يا تنبيه بر اينکه ذات احديت سبحانه متفضل است در اين غنى و ثروت. و يا آنکه تعليق به مشيت براى ترغيب انسان است به سوى غنى على الاطلاق براى طلب غنى از درگاه او، و بداند که غنى، به سعى و کوشش او نيست.
کم عاقل عاقل اعيت مذاهبه
کم جاهل جاهل تلقاه مرزوقا