تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ «29»
قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ: در اين آيه حق تعالى پيغمبر و مؤمنان را امر فرمايد که قتال کنيد کسانى را که ايمان نمى‌آورند به توحيد خداى تعالى و روز قيامت، يعنى مقربه وحدانيت حضرت حق و بعث و نشور نيستند. وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ: و حرام نمى‌دانند آنچه را که خداى تعالى و پيغمبر او موسى و عيسى حرام فرموده از کتمان اوصاف حضرت ختمى مرتبت محمد صلّى اللّه عليه و آله. بنا به قولى حرام نمى‌دانند آنچه را که حضرت خاتم (صلّى اللّه عليه و آله) حرام فرموده. وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِ: و متدين نشوند به دين حق الهى و عمل به آنچه در تورات است از اتباع پيغمبر ما، يا معترف نشوند به دين اسلام که دين حق است نزد قتاده مراد حق خداى تعالى و دين او اسلام، حاصل آنکه متدين به ديانت حق و ملزم به عمل آن نگردند.
ج5، ص 61
مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ: از کسانى که اتيان شده‌اند کتاب را يعنى يهود و نصارى.
آيه شريفه بيان فرمايد آن کسانى که مقاتله با آنها جايز و متصف به اوصاف اربعه هستند از عدم ايمان به مبدأ و معاد و عدم تحريم محرمات و عدم تدين به ديانت حقه، هر آينه صاحبان کتاب يعنى يهود و نصارى مى‌باشند. مراد از ديانت حقه آن ديانتى است که عمل به شرايع آن لازم و واجب باشد و بعد از بعثت حضرت خاتم النبيين منحصر شد دوره عالم تا قيامت به شريعت آن سرور، گرچه شريعت حضرت موسى و عيسى حق بوده، لکن محدود به زمان معين و پس از بعثت پيغمبر ما، شرايع انبياء سلف منسوخ و ديگر عمل به آنها جايز نيست، و اما موسى و عيسى و تمام انبياء مرسلين حق، و ما هم مقر و معترف به آنها هستيم.
نکته- توصيف يهود و نصارى به اجتماع اوصاف اربعه و عدم ذکر کفار اهل کتاب، براى تحريص بر قتال ايشان است به سبب صفات ذميمه‌اى که موجب تبرّى و عداوت نسبت بآنها است.
حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ: تا آنکه بدهند جزيه را نقدا از دست خود بدون نائب به پيغمبر و امام. وَ هُمْ صاغِرُونَ: و حال آنکه ايشان ذليل و خوار و مقهور باشند و بکشند آنها را به موضع اخذ به عنف تا آنها جزيه را بدهند تا معلوم شود که آنها مى‌دهند؛ نه مسلمانان مى‌ستانند. قولى ديگر: حالت جزيه دادن بايد ايستاده، و گيرنده نشسته باشد به مرتبه خود و اين ذلتى است.
تنبيه- مفسرين خاصه فرموده: آيه شريفه دليل است بر آنکه قتال اهل کتاب حلال بلکه واجب است، و حکم اهل کتاب آنست که اول دعوت به اسلام، اگر قبول کنند داخل در مسلمين و الاقتال با آنها تا آنکه يا مسلمان شوند يا جزيه دهند به دست خود به پيغمبر يا امام.
تبصره- طبرسى (رحمه الله) فرمايد: آيه شريفه دليل است بر صحت قول اصحاب ما از اينکه جايز نيست از جمله کفار باشد کسى که عارف به وحدانيت الهى باشد اگرچه اقرار به لسان نمايد. و اهل کتاب معتقد نيستند به اين اعتقاد
ج5، ص 62
از روى علم، زيرا آيه شريفه بيان فرمايد که اهل کتاب که جزيه از آنها گرفته شود ايمان به خدا و روز قيامت ندارند. و نزد اصحاب ما مجوس اهل کتاب نيستند. و لکن حکم اهل کتاب را دارند در دادن جزيه.