تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَکُونَ (30)
بعد از آن اقوال شنيعه يهود و نصارى را بيان فرمايد:
وَ قالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ: و اعتقاد نمودند يهود که عزير پسر خدا است. منشأ اين اعتقاد شنيع آنکه چون عمالقه و بنا به قولى بخت النصر که بر بابل مسلط شد، بيت المقدس را ويران، کثيرى از بنى اسرائيل را مقتول، و توراتها را سوزانيد، و کسى تورات را نمى‌دانست، تا بعد از مدتى عزير، تورات را از حفظ قرائت مى‌نمود. گفتند: مصدّق اين از کجا دانيم؟ پيره‌زنى گفت: مرا پدرم وصيت نمود که نسخه‌اى از تورات در جبى سر پوشيده مخفى کرده‌ام، رفتند آن را بيرون آوردند، مقابله با قرائت عزير نمودند، يک حرف زياد و نقصان نبود، گفتند: اين تخصيص نيست مگر آنکه عزير پسر خدا باشد. پس اين اعتقاد باطل را قائل شدند، و جواب آنها را حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله در محاجه با اديان خمسه: يهود، و نصارى، و دهريه، و ثنويه، و مشرکين بيان فرمايد حاصل جواب يهود آنکه فرمود چگونه عزير به سبب احياء تورات پسر خدا باشد و حال آنکه موسى بنابراين به نبوت احق و اولى باشد، و اگر اين مقدار از اکرام الهى عزير را موجب شود که پسر خدا گردد، هر آينه اضعاف اين کرامت براى موسى و منزلتى براى او اجل از نبوت باشد؛ زيرا موسى اصل نسخه اوليه تورات را آورد. و ايضا اگر مراد شما از نبوت، ولادت بر سبيل مشاهده باشد مانند
ج5، ص 63
ولادت امهات به وطى آباء، هر آينه کافر شديد به خدا، و ذات اقدس او را شبيه به مخلوقات و لازم دانستيد در او صفات محدثين را. پس خداى تعالى حادث و خالقى بايد تا او را ايجاد نمايد. گفتند: قائل اين اعتقاد نيستيم زيرا کفر است، بلکه «عزير» ابن او است بر وجه کرامت، اگرچه ولادتى نباشد چنانچه بعضى علماء ما به کسانى که اکرامش دارند گويند «يا بنى» اى پسر من و اين بر وجه ولادت نيست، زيرا نسبت ولديت به کسى دهد که اجنبى و نسبى فيما بين نيست. حضرت فرمود: گفتم که اگر تکريم سبب شود که «عزير» ابن اللّه گردد هر آينه موسى اولى است به نبوت، و خداى تعالى مفتضح فرمايد هر مبطلى را به اقرارش. بلکه اين اقوال مؤدى شود به امور عظيمه، چه به زعم شما وقتى عظيمى از عظماء شما به اجنبى خطاب ابن نمايد بر وجه کرامت، هر آينه ديگرى نسبت «هذا اخى» و ديگرى «هذا شيخى و ابى» و ديگرى «هذا سيّدى» بر وجه کرامت و هر چه تکريمش زياد شود نسبتش زيادتر گردد، و در اين صورت نزد شما جايز شود اينکه موسى اخا للّه او ابا او شيخا او سيّدا زيرا ازدياد تکريم الهى عزير را مثل ازدياد شخصى است در اکرام، پس قوم مبهوت و متحير شدند در جواب.
تنبيه- اگر گويند چگونه خداى تعالى اين نسبت را به يهود فرمايد و حال آنکه يهود منکرند اين نسبت را؟
جواب- آنکه اولا با فرمايش اصدق القائلين، انکار يهود را تأثيرى نباشد. و دليل بر اين آنکه: چون آيه شريفه نازل شد، يهودان زمان پيغمبر منکر نشدند.
ثانيا- جماعتى مخصوص معتقد شدند مثل: سلام بن يشکر، و نعمان بن اوفى، و شاس بن قيس، و مالک بن ضيف، و امثال آنها و اطلاق اسم طائفه بر جماعتى در عرف عرب شايع است. و يمکن: اين مذهب در يهود فاش و بعد از بين رفته و حق تعالى حکايت از ايشان فرمايد:
وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ: و معتقد شدند نصارى که عيسى مسيح پسر خدا است. منشأ ظهور اين عقيده خبيث آنکه پس از رفع عيسى به آسمان نصارى هشتاد و يک سال بر طريقه عيسى ثابت و عمل به شريعت او مى‌نمودند،
ج5، ص 64
تا ميان آنها و يهود نزاع واقع، مردى شجاع «بولس» نام که بسيارى از نصارى را کشته بود به يهود گفت: مى‌ترسم نصارى بر حق و ما بر باطل، آنها به بهشت و ما به جهنم رويم، لکن من حيله‌اى نمايم تا آنها به جهنم روند. پس بيامد حضور نصارى، اسب خود را پى کرده، و جامه بدريد، و خاک به سر ريخت، گفت:
اى قوم، من بولسم که بسيارى از شما را کشته، حال پشيمان و توبه کردم. از آسمان ندا آمد که توبه تو قبول نشود تا نصارى شوى. شما آگاه باشيد من نصرانى شدم. رفت در کليسا مدت يک سال انجيل را ياد گرفته، روزى بيرون آمده گفت: ندا رسيد که توبه تو مقبول شد. نصارى باور کردند. به بيت المقدس آمد. شخصى را «نسطور» نام بر آنها خليفه و به او تعليم کرد که خدا و عيسى و مريم سه شخص بودند، يک خدا شدند، مبناى تثليث و اتحاد. بعد به روم رفت لاهوت و ناسوت تلقين که عيسى انسان و جسم نبود بلکه پسر خدا بود و شخصى يعقوب نام بر آنها خليفه. و مردى ديگر «ملکا» نام را مقاله‌اى آموخت که عيسى لم يزل و لا يزال خدا بود و ايشان را وصيت نمود که بعد از من مردم را دعوت کنيد و بدانيد که من عيسى را خواب ديدم گفت: من از تو راضى شدم و من خود را فداى عيسى نمايم. فرداى آن روز در مذبح آمده حضور نصارى خود را کشت، و آن سه نفر بعد از او مردم را دعوت نمودند هر يک به مقاله خود؛ اختلاف شديد در ميان نصارى واقع شد.
جواب فرقه دوم مقوله آيه شريفه را ايضا حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله در محاجه سابق الذکر بيان فرموده مجملا آنکه: حضرت توجه به نصارى نموده فرمود: شما که قائل شديد ذات قديم جل و عز، مسيح را ابن خود قرار داده، مراد شما از دو قسم خارج نيست: يا ذات قديم حق تعالى محدث گرديد به سبب وجود حادثى که عيسى باشد. يا عيسى که حادث است قديم گرديد به جهت وجود قديم که ذات الهى باشد. يا مراد شما از اتخاذ ابنيت اختصاص به کرامتى است که غير عيسى منسوب به آن نيست. بنابر اول لازم آيد انقلاب قديم به حدوث و بالعکس انقلاب حادث به قديم؛ و هر دو محال است. و بنابر ثانى که اتخاذ بر وجه کرامت باشد، هر آينه اقرار نموديد به حدوث عيسى و حدوث
ج5، ص 65
معنائى که به سبب آن اتخاذ نبوت شده، زيرا وقتى عيسى محدث و اتخاذ خداى تعالى عيسى را به نبوت لازمه دارد، حدوث معنائى که به لحاظ آن معنى، اکرم خلق نزد حضرت حق شود، در اين صورت عيسى و آن معناى ثانى دو محدث خواهند بود و اين خلاف مقولات شما است.
نصارى گفتند: چون خداى تعالى ظاهر فرمود از عيسى اشياء عجيبه، لذا او را تکريم نمود به نبوت.
حضرت فرمود: بتحقيق شنيدند جواب را در مقاله يهود و اعاده فرمود همان را.
پس ساکت شدند، الّا شخصى از آنها گفت: مگر شما نمى‌گوئيد ابراهيم خليل اللّه است، پس چرا ما را منع مى‌کنيد از قول عيسى ابن اللّه.
حضرت فرمود اين دو هيچ مشابهت به هم ندارد، زيرا قول ما ابراهيم خليل اللّه مشتق از خلت به معنى فقر و فاقه چون ابراهيم عليه السّلام فقير و منقطع الى اللّه و معرض از ما سواى خدا بود لذا خليل اللّه ناميده شد. بعد حضرت شروع فرمود به بيان چگونگى انقطاع ابراهيم عليه السّلام و قضيه انداختن او را در آتش.
ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ: اين سخنى است که ايشان مى‌گويند به دهنهايشان، کنايه از اينکه قولى است بى‌اصل و حجت و برهان و دليلى. و نيامده است ايشان را رسول و کتابى، پس مدعائى است بى‌اساس و معتقدى است معدوم البرهان، چنين عقيده‌اى نزد عقلا مطرود، و صاحبش مخذول خواهد بود. يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ: مشابهت دارند قول يهود و نصارى قول کسانى که کافر شدند پيش از اين، يعنى مشرکين که قائل شدند الملائکة بنات اللّه، يا شباهت دارند نصارى در قولشان الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ قول يهود را که عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ زيرا يهود اقدمند بر نصارى، يا قول نصارى شباهت دارد قول قدماى آنها را، يعنى اين کفر قديمى و غير مستحدث است.
قاتَلَهُمُ اللَّهُ: خدا بکشد ايشان را در اين نسبت ناهنجار به ذات ذو الجلال.
نزد ابن عباس: خدا لعنت کند آنها را. نزد بعضى ايشان در اين گفتار چون مقاتل و مخاصمند حضرت حق را، خداى نيز مخاصم آنها باد. أَنَّى يُؤْفَکُونَ: چگونه
ج5، ص 66
دروغ مى‌بندند و برمى‌گردند از حق به افک آن چنانى که کذب است و به چه داعى مايل شدند بدين قول قبيح. اين کلام بر سبيل مبالغه و تعجيب است، يعنى جاى تعجب است که با چندين هزار ادله قاهره و حجج ظاهره، چگونه از حق برمى‌گردند و منقلب شوند.