تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ «29»
ترجمه
کارزار کنيد آنانرا که نمى‌گروند بخدا و نه بروز بازپسين و تحريم نمى‌کنند چيزيرا که حرام کرد خدا و پيغمبرش و متديّن نمى‌شوند بدين حق از آنانکه داده شدند کتاب را تا بدهند جزيه را بدست خود با آنکه خوار باشند.
تفسير
ايمان بخدا و روز جزا بايد بنحو معقول و مشروع باشد نه بنحو موهوم
جلد 2 صفحه 572
و مجهول و ايمان اهل کتاب بخدا و روز جزا چون بر طبق عقل و شرع نيست در حکم بى‌ايمانى است و تحريم حلال و تحليل حرام موجب کفر است و روايات بسيارى دلالت بر اين معنى دارد اگر حرمت و حليت ضرورى دين باشد چون رجوع بتکذيب خدا و پيغمبر (ص) مينمايد مگر از روى شبهه باشد که حق آنستکه چون رجوع نمى‌کند موجب کفر نيست اگر چه بعضى از علماء مطلقا موجب کفر دانسته‌اند و ظاهر بدوى اين آيه مؤيد ايشان است اگر چه بنظر دقيق رفع اين ظهور ميشود و دين حق دين اسلام است که ناسخ اديان سابقه است و اهل کتاب يهود و نصارى و مجوسند که جزيه از آنها قبول ميشود و آن مالى است که مقرر شده است بعنوان مجازات بقاء بر کفر همه ساله از آنها گرفته شود و تعيين آن در هر سالى با امام (ع) است و بايد در موقع اخذ جزيه مسلمان بنشيند و ذمّى بايستد و پشتش را خم نمايد و سرش را بزير بيندازد و جزيه را در دست بگيرد و بپردازد و گيرنده جزيه ريش او را بگيرد و پس گردنش بزند و تحويل بگيرد و فرموده‌اند مراد از ذيل آيه شريفه اين است و بعضى بنشستن مسلمان و ايستادن ذمّى اکتفا نموده‌اند در خوارى آنها و بعضى گفته‌اند خوارى آنها همان مجهول بودن مقدار جزيه است براى ذمّى که بايد بقدرى بدهد که بگويند کفايت کرد چون قبلا تعيين نمى‌شود و بعضى گفته‌اند در روز اخذ تعيين ميشود و خوارى آنها همان التزام باحکام اسلام است در هر حال همه اينها براى آنستکه آنها وادار بقبول اسلام شوند در ظاهر تا بتدريج حقانيّت اسلام بر آنها ظاهر گردد و مسلمان واقعى شوند و عيّاشى و قمّى ره از امام صادق (ع) نقل نموده‌اند که از آنحضرت پرسيدند آيا جزيه ميزان معيّنى دارد که تعدى از آن نشود فرمود اختيار آن با امام است از هر شخصى بقدر طاقتش گرفته ميشود اهل کتاب که جزيه ميدهند فديه از کشته يابنده شدن است بايد بقدرى از آنها گرفت که احساس ذلت نمايند و متألم شوند و اسلام اختيار کنند اگر ميزان معينى باشد باکى ندارند ميدهند خدا فرموده تا بدهند جزيه را با آنکه خوار باشند و بنظر حقير ظاهر آيه شريفه آنستکه بايد بخفّت و خوارى از آنها گرفت بهر نحو که مقتضى و صلاح باشد و کيفيّت آن منوط بنظر امام (ع) و حاکم شرع است.