تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ (31)
اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ: اتخاذ نمودند يهود و نصارى علمائشان و زهادشان را. أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ: خدايان در اطاعت غير از خداى تعالى.
بيان- اهل معانى فرموده‌اند (حبر) عالم به صناعت معانى و نيکو ادا کند بيان را. و (راهب) کسى است که متمکن سازد در قلب خود ترس خدا را و ظاهر شود آثار آن در صورت و لباسش و در عرف، استعمال احبار اختصاص يافته به علماى يهود از اولاد هارون و رهبان مختص به علماى نصارى از اصحاب صومعه. اکثر مفسرون گفته‌اند: مراد اين نيست که در باره احبار و رهبانان الهيت قائل شدند، بلکه مراد اين است که اطاعت آنها نمودند در اوامر و نواهى.
و اخبار نيز مؤيد باشد.
1- از جمله فى الکافى باسناده عن ابى بصير عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال قلت له «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» فقال اما و اللّه ما دعوهم الى عبادة انفسهم و لو دعوهم الى عبادة انفسهم ما اجابوهم و لکن احلّوا لهم حراما و حرّموا عليهم حلالا فعبدوهم من حيث لا يشعرون.
1- العياشى عن ابى بصير عن ابى عبد اللّه عليه السّلام فى قول اللّه تعالى
ج5، ص 67
«اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» فقال «اما و اللّه ما صاموا لهم و لا صلّوا و لکنّهم احلّوا لهم حراما و حرّموا عليهم حلالا فاتّبعوهم».
1- در کافى از ابى بصير گويد: خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم: اتخاذ نمودند احبار و رهبانان، خدايان غير از حق تعالى؟ حضرت فرمود:
آگاه باش قسم به خدا دعوت نکردند ايشان مردم را به عبادت خود، و اگر دعوت مى‌کردند مردم اجابت نمى‌نمودند؛ و لکن احبار و رهبانان حلال کردند براى آنها حرام را و حرام نمودند بر ايشان حلال را، پس اطاعت کردند از جهت آنکه شعور نداشتند، يعنى قوه شعور و ادراک را مهمل گذاشتند و الّا غير خدا را در تحليل محرمات و تحريم محللات اطاعت نمى‌کردند.
2- عياشى از ابى بصير از آن حضرت روايت نموده در اين آيه شريفه فرمود:
آگاه باش، قسم به خدا روزه نگرفتند و نماز نخواندند براى ايشان، و لکن احبار و رهبانان حلال نمودند بر ايشان حرام را و حرام کردند حلال را، پس ايشان متابعت کردند.
3- مصعب بن سعيد نقل نموده از عدى بن حاتم که گفت: من نصرانى بودم، و صليبى از طلا در گردن، خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله شرفياب، حضرت فرمود: يا عدى بن حاتم، اين بت از گردن خود خارج کن. من بيرون آوردم، و بينداختم، بعد حضرت سوره برائت تلاوت و به اين آيه رسيد «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» من گفتم: ما ايشان را عبادت نکرديم، فرمود: تو به قول آنها حلال را حرام و حرام را حلال دانى؟ عرض کردم: بلى، فرمود: اين عبادت احبار و رهبانان است.
4- ربيع رازى گويد: ابو العاليه را گفتم اين ربوبيت احبار و رهبانان چگونه بود؟ گفت: احکام حلال و حرام را در تورات ديدند، با اين حالت گفتند ما سبقت بر علما نبريم، هر چه آنها گويند متابعت کنيم. علما خلاف احکام تورات بيان نمودند، آنها هم قبول و اطاعت کردند. بعضى گفتند اتخاذ نمود ايشان را نظير و مثل خدا در وجوب اطاعت.
وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ: و نيز عيسى بن مريم را خداى خود قرار دادند در قول
ج5، ص 68
تثليث يا اثنينيت يا اتحاد «تعالى اللّه عمّا يقول الظّالمون علوّا کبيرا» حق تعالى رد فرمود معتقدات ايشان را در باره احبار و رهبانان و عيسى. وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً: و امر نشدند احبار و رهبانان و عيسى و عموم مکلفين مگر آنکه هر آينه بايد عبادت و اطاعت نمايند خداى واحد را. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ:
نيست خدائى قابل ستايش و پرستش مگر ذات سبحانى او. سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ: منزه است ذات متعالى حق تعالى از آنچه شريک او قرار دادند در معبوديت و مسجوديت. و منزه است از اينکه او را شريکى باشد در امر و تکليف، و اين که بوده باشد شريکى در وجوب نهايت تعظيم و اجلال.