تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ (33)
چون در آيه سابقه حکايت نمود سعى دشمنان را در ابطال امر پيغمبر و ابا و امتناع ذات احديت را در ابطال و اراده اتمام امر آن حضرت، بعد از آن کيفيت اتمام ديانت حقه را بيان فرمايد:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ: ذات احديت حق، ذاتى است که به حکمت بالغه خود ارسال فرمود پيغمبر خود حضرت ختمى مرتبت را بر تمام عالم و عالميان. بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِ: به حجج و بينات و دلايل و دين حق، يعنى اسلام که حاوى است آنچه صلاح معاش و معاد عموم طبقات مردم تا انقراض
ج5، ص 71
عالم، و به عمل به آن مستحق ثواب گردند و غير دين اسلام باطل، و تدين بآن باعث عقاب خواهد بود. لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ: تا عالى و عزيز و غالب گرداند دين اسلام را بر همه اديان به قسمى که بر هيچ مسلمانى صغار و ذلتى نباشد، و ساير اهل ملل و نحل مقهور و مخذول شوند.
تنبيه- ظهور شى‌ء بر غيرش: يا به حجت و دليل است، و يا به کثرت و وفور، و يا به غلبه و استيلاء؛ و محقق است ابشار الهى به ظهور دين اسلام بر ساير اديان، و جايز نيست بشارت مگر به امر مستقبلى که حاصل نباشد، و ظهور دين اسلام به حجت و برهان مقرر و معلوم است؛ پس واجب شود حمل آيه شريفه بر ظهور به غلبه.
تبصره- کمال حال انبياء صلوات اللّه عليهم اجمعين حاصل نشود مگر به مجموع چند امر:
1- کثرت دلائل و معجزات که اشاره فرموده بقوله «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى».
2- مشتمل باشد شريعت آن پيغمبر بر امورى که عقل سليم ادراک نمايد که شريعت مذکوره، موصوف به صواب و صلاح و موافق حکمت و مصلحت و متضمن منافع دنيا و آخرت است بقوله «وَ دِينِ الْحَقِّ».
3- قرار دهد دين آن پيغمبر را عالى بر تمام اديان، غالب بر اضداد آن، و قاهر منکران بقوله «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ»؛ بنابراين شريعت خاتم النبيين صلّى اللّه عليه و آله اتم کليّه شرايع، و وجود آن حضرت اکمل تمام انبياء خواهد بود.
وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ: و اگرچه مشرکان کاره باشند و نخواهند اعلا و عزت اسلام را، حق تعالى به قدرت کامله ظاهر فرمايد غلبه و سلطه و رفعت و علو اسلام را رغما لانف کافران.
رفع شبهه: اگر بحث شود که ظاهر آيه شريفه «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ» اقتضا نمايد دين اسلام غالب بر تمام اديان و حال آنکه در اکثر اعصار و قرون کفر غلبه دارد؟
ج5، ص 72
جواب- 1- مراد آنست که هر طايفه‌اى از مسلمين در قسمتى از بلاد بر کفار غلبه نمودند از جمله عده آنها بر يهود مکه، و جماعتى بر نصاراى شام و روم و غرب، و گروهى بر بت‌پرستان و مجوس و مشرکان.
2- مراد غلبه به حجت و برهان است که در مقام معارضه و مجادله با کفر، اسلام غالب بر تمام اديان خواهد بود، چنانچه احتجاجات حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و ائمه معصومين سلام اللّه عليهم اجمعين با زنادقه و معاندين شاهد صادقى است بر اين مدعا، و ايضا محاجه علماء عظام (قدس الله سرهم).
3- آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را واقف گردانيده بر جميع شرايع دين، و مطلع ساخته بر تمام آن بالکليّه، به حدى که چيزى بر او مخفى نيست.
4- اقوى و اصح جواب آنکه: مراد غلبه اسلام و توحيد است بر تمام عالم و عالميان، و لکن تأويل آيه شريفه محقق نگرديده، و چون وعده الهى تخلف پذير نيست البته و مسلما اين وعده منجز و وقوع خواهد يافت زمان ظهور ولىّ زمان و قطب دائره امکان، حضرت حجة بن الحسن عجل اللّه فرجه، چنانچه اخبار ائمه هدى مؤيد و دال بر اين است از جمله:
1- تفسير برهان صدوق (قدس اللّه سره) به اسناد خود روايت نموده از ابى بصير: قال الصّادق عليه السلام فى قوله عزّ و جلّ «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» فقال: و اللّه ما نزل تأويلها بعد و لا ينزل تأويلها حتّى يخرج القائم فاذا خرج القائم لم يبق کافر باللّه و لا مشرک بالامام الّا کره خروجه حتّى لو کان کافر فى بطن صخرة قالت يا مؤمن فى بطنى کافر فاکسرنى و اقتله.
حضرت صادق سلام اللّه عليه در آيه شريفه «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى ...» فرمود: قسم به خدا نازل نشده تأويل آن هنوز، و نازل نشود تأويل آن تا بيرون آيد قائم، وقتى آن حضرت ظاهر شود باقى نماند کافرى به خدا و نه مشرکى به امام مگر کراهت دارد و نمى‌خواهد خروج او را، زيرا اگر کافرى در شکم سنگى باشد سنگ به قدرت کامله تکلم کند که اى مؤمن، در بطن من کافرى است، مرا بشکن و او را بيرون آور و بکش.
ج5، ص 73
2- العياشى عن ابى المقدام عن ابى جعفر عليه السّلام فى قول اللّه «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ ان لا يبقى احد الّا اقرّ بمحمّد.» ايضا الطبرسى قال ابو جعفر عليه السّلام انّ ذلک يکون عند خروج المهدى من ال محمّد فلا يبقى احد الّا اقرّ بمحمّد (ص).
عياشى و طبرسى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که: ظهور ديانت اسلامى، زمان خروج مهدى آل محمد عجل اللّه فرجه باشد، پس باقى نماند احدى مگر آنکه اقرار نمايد به حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله.
3- شيخ ابو الفتوح رازى در تفسير خود روايت نموده از مقداد بن اسود قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لا يبقى على ظهر الارض بيت وبر و لا مدر الّا ادخله اللّه کلمة الاسلام امّا بعزّ عزيز او بذلّ ذليل امّا ان يعزّهم فيجعلهم اللّه من اهله فيعزّوا به و امّا ان يذلّهم فيدينون به.
فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: باقى نماند روى زمين خانه‌اى گلى و سنگى مگر آنکه خداى تعالى داخل فرمايد کلمه اسلام را در آن، يا به تمامى عزت و يا به تمامى ذلت، يا عزيز شوند به عزت ايمان، و يا ذليل گرداند آنها را تا متدين شوند به اسلام و ايمان.