تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ کَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَيَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ يَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (34)
چون خداى تعالى وصف فرمود رؤساى يهود و نصارى را به تکبر و تجبر و ترفع
ج5، ص 74
و ربوبيت، بعد بيان طمع و حرص آنها را به گرفتن اموال مردم فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد. إِنَّ کَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ: بتحقيق بسيارى از علماء و عباد يهود و نصارى. لَيَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ: هر آينه مى‌خورند اموال مردم را به عنوان باطل که رشوه باشد در تحريف کتاب و احکام الهى يا مراد به باطل، وجوه محرمه و مراد «اکل» تملک، زيرا غرض از تملک اکل باشد و چون معظم تصرف و تملک براى خوردن است، لذا تعبير به اکل شد. و يا به اعتبار آنکه اين اموال ثمن مأکول واقع شوند مانند قول شاعر:
ذر الاکلين الماء لوما فما ارى
ينالون خيرا بعد اکلهم الماء
اى ثمن الماء سبب گرفتن آنها اموال مردم را چند قول است:
1- رشوه در تخفيف احکام، و مسامحه در شرايع.
2- نزد عوام ادعا مى‌کردند که راهى به مرضات الهى براى احدى نيست مگر به خدمت و طاعت ايشان و بذل مال به آنان، و عوام به اين اکاذيب فريب مى‌خوردند.
3- آيات داله بر وصف حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله را تأويلات فاسده مى‌نمودند و قلوب عوام را جلب و اموال آنها را مى‌گرفتند.
4- نزد عوام ادعاى باطل مى‌کردند که دين حق نزد آنها، و تقويت دين واجب، و راهى به آن نيست مگر به تقويت احبار و رهبانان، و بايد آنها صاحب مال و شوکت باشند، به اين وسيله‌ها اموال را از مردم مى‌گرفتند.
وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: و منع مى‌کنند و بازمى‌دارند مردم را از راه خدا که دين اسلام و اتباع حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله باشد.
تبصره- غايت مطلوب ناقصين خلق در دنيا، مال و جاه است، و احبار و رهبانان را توصيف نمود که آنها مشعوفند به اين دو امر، اما مال: و هو قوله «لَيَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ» و اما جاه: و هو قوله «يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» زيرا اگر به حقانيت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله مقرّ بودند هر آينه ملزم بودند
ج5، ص 75
به متابعت او، در اين صورت حکم آنها باطل و احترام آنها زائل مى‌شد، بدين سبب مبالغه مى‌کردند در منع از اتباع آن حضرت و القاء شبهات و اقدام به مکر و خدعه براى سدّ مردم از طريق حق و صراط مستقيم:
در کافى: عن عماد بن بشير قال سمعت ابا عبد اللّه عليه السّلام يقول ما ذئبان ضارّيان فى غنم قد فارقها رعاؤها احدهما فى اوّلها و الاخر فى آخرها بافسد فيها من حبّ المال فى دين المسلم «المؤمن» خ ل.
فرمود حضرت صادق عليه السّلام: دو گرگ درنده در رمه گوسفندى که شبانان آن نباشند يکى از گرگها در اول رمه و ديگرى در آخر، فسادشان شديدتر نيست از حب مال و جاه در دين مسلمانان.
حاصل آنکه: ضرر مال و جاه در دين مسلم، عظيم‌تر است از دو گرگ درنده در گله گوسفندى که شبان آن نباشد، زيرا با بودن آن هر آينه منع نمايد هر قدر که تواند.
تنبيه- غرض آيه شريفه منع مسلمانان است از مصاحبت و مجالست طالبين مال و جاه و تهديد بر آن، و حديث شريف هم تحذير است از طلب مال و جاه و شرف.
بعد از آن توعيد فرمايد صاحبان گنج مال را:
وَ الَّذِينَ يَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ: و آن کسانى که جمع، و گنج مى‌کنند طلا و نقره را. وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و انفاق ننمايند در راه خدا.
نزد اکثر مفسرين مراد زکات مال است، چنانچه از عبد اللّه عمرو ابن عباس و ضحاک و شعبى بلکه اجماع است به اينکه هر مالى که زکات آن را داده باشند گنج نيست، اگرچه زير زمين باشد. و هر مالى که زکات آن ادا نشده گنج است اگرچه روى زمين باشد. نزد جابر بن عبد اللّه انصارى هر مالى که زکات آن ادا شده گنج نباشد، و شرّ آن به سبب زکات خارج شود. عمار ياسر گويد: قوم عيسى عليه السّلام مائده خواستند، چون عطا فرمود کافر شدند. و قوم صالح طلب ناقه کردند، چون مرحمت نمود کفران ورزيدند. شما را نهى فرمود از گنج طلا و نقره، و شما گنج مى‌کنيد. مردى گفت: ما گنج نکنيم عمار
ج5، ص 76
گفت: بلى، براى آن جنگ و يکديگر را مى‌کشيد.
الشيخ فى اماليه باسناده. قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لمّا نزلت هذه الاية: «وَ الَّذِينَ يَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ- الاية» کلّ مال يؤدّى زکاته فليس بکنز و ان کان تحت سبع ارضين و کلّ مال لا يؤدّى زکاته فهو کنز و ان کان فوق الارض.
شيخ طوسى رحمه اللّه روايت نموده که فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله وقت نزول اين آيه شريفه: هر مالى که زکات آن داده شود گنج نيست، گرچه زير طبقه هفتم زمين باشد. و هر مالى که زکات آن ادا نشده گنج است، اگرچه روى زمين باشد.
حاصل آنکه کسانى که زکات مال را ندهند، فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ: پس بشارت بده آنها را به عذابى دردناک.
لطيفه- استعمال بشارت در مقام انذار به جهت اهانت و توبيخ است، چنانچه در عرف نسبت به توعيد کسى گويند تحيت او زدن، و اکرام او فحش باشد، و در موقع تنبيه گويند: غذائى براى او مهيا شده که يک وجب روغن دارد. و ايضا بشارت عبارت است از خبرى که مؤثر در قلب و به سبب آن تغيير کند وجه بشره، و اين شامل است هر چه را که تغيير دهد بشره را بواسطه فرح باشد يا به سبب غم. در مجمع: ابو الجعد روايت نموده: چون اين آيه نازل شد.
قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تبّا للذّهب تبّا للفضّة حضرت سه مرتبه فرمود: ملازم بدارد خسران را براى طلا و نقره. اصحاب پيغمبر را گران‌آمد، عمر سؤال نمود: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، چه مال را سرمايه قرار دهيم؟ فقال صلّى اللّه عليه و آله لسانا ذاکرا و قلبا شاکرا و زوجة مؤمنة تعين احدکم على دينه. فرمود: زبانى مشغول به ذکر الهى، و قلبى شاکر به نعم سبحانى، و زن مؤمنه که معين شما باشد در دين.
نکات ادبيه- «وَ لا يُنْفِقُونَها» افراد ضمير نه تثنيه به سه وجه است: 1- راجع به معنى که کنوز و اموال و اعيان، طلا و نقره باشد، زيرا طلا و نقره‌هاى بسيار در دست مردمان گنجها باشد. دوم- ضمير راجع به زکات و معنى انفاق اخراج
ج5، ص 77
باشد، يعنى زکات نمى‌دهند بلکه منع نمايند. پس وعيد تعلق دارد به منع زکات نه جمع مال. سيم- ضمير راجع به فضه و اکتفا شد به يکى و اقرب فضه باشد، يا به سبب زيادتى آن.