تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوى بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ (35)
بعد شرح عذاب اليم را فرمايد:
يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ: روزى که گداخته و سرخ کرده شود آن طلا و نقره در آتش جهنم. فَتُکْوى بِها جِباهُهُمْ: پس داغ کنند به آن مالهاى گداخته پيشانى مانعين زکات را. وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ: و پهلوهايشان و پشتهاى آنها را.
تبصره- علت تخصيص سه موضع وجوهى است:
1- چون اين اعضاء ثلاثه مجوف و به أدنى تألم، متأثر و تألمش نسبت به بدن اقوى و اشدّ است، به خلاف ساير اعضا؛ و اشاره به اين وجه است قول أبو ذر: بشّر الکافرين اهل الکنوز بکىّ فى الجباه و کىّ فى الجنوب و کىّ فى الظّهور حتّى يلتقى الحرّ فى اجوافهم.
2- چون مانع زکات فقير را بيند، جبهه‌اش بهم، و از او دور و پشت به او نمايد.
3- داغ بر چهار جهت نمايند از جلو به پيشانى، و از عقب به پشت، و از چپ و راست دو طرف پهلو.
4- کمال حال بدن انسانى در جمال و قوتش باشد، اما جمال محلش وجه، و اعز اعضاء صورت پيشانى، زيرا حس مشترک در آن باشد. وقتى داغ بر
ج5، ص 78
جبهه واقع شد، جمال بالکليه زائل شود. اما قوت محلش پشت و پهلو، و داغ بر آن سبب فوت قوت خواهد بود، و گنج مال براى حصول جمال و قوت بواسطه اين تعذيب هر دو زوال يابد.
5- جبهه محل سجود و اقامه به حق نکردند و پهلو مقابل قلب که تخليص معتقدات ننمودند و پشت محل اوزار که وزر فقرا را متحمل شدند.
6- کنز مال موجب سه چيز که هر يک در عضوى تأثير کند: 1- فرح قلب که آثارش در جبهه ظاهر. 2- اغذيه متعدده سبب نفخ جنبين. 3- پوشيدن لباس فاخره باعث راستى قامت. پس چون مانعين زکات طلب تزين اعضاء ثلاثه را نمودند، لذا داغ بر آنها واقع شد.
و در موقع داغ نهادن به آنها گفته مى‌شود: هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ اين جزاى آنچه جمع کرديد مال را و أداى حق آن ننموديد و ذخيره براى خود نموديد. فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ: پس بچشيد عذاب را به سبب آنچه جمع نموديد.
طبرسى (رحمه الله) روايت نموده: فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله:
نيست بنده مالدارى که اداى زکات آن را ننموده مگر آنکه جمع شود روز قيامت قطعات طلا و نقره و گداخته گردد در آتش جهنم، پس داغ کنند پيشانى و پهلوها و پشتش را تا خداى تعالى حکم فرمايد ميان بندگان در روز پنجاه هزار سال پس از آن راهش يا به بهشت است يا به جهنم.
ايضا ثوبان روايت نموده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: من ترک کنزا مثّل له يوم القيمة شجاعا اقرع، له دبيبتان يتبعه يقول: ويلک ما انت؟ فيقول انا کنزک الّذى ترکت بعدک فلا يزال يتبعه حتّى يلقمه يده فيقمصها ثمّ يتبعه ساير جسده.
يعنى: هر کس بگذارد گنجى را، ممثل شود روز قيامت مار عظيم زهردار، براى او دو شاخ است، پيروى کند آن شخص را، گويد: واى بر تو، کيستى؟ جواب دهد به قدرت الهى: من گنجى هستم که گذاردى بعد از خود، پس هميشه ملازم با او، تا آنکه يک لقمه کند دست او را، پس فراگيرد او را و ببلعد. (نستجير باللّه من هذا العذاب المهين).
ج5، ص 79
على بن ابراهيم (رحمه الله) در معنى آيه فرموده: خداى تعالى حرام فرموده گنج طلا و نقره را، و امر نموده به انفاق در راه الهى و رضاى سبحانى «قال يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ ...» معتب غلام حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود: اين است و جز اين نيست که وضع شده زکات به جهت امتحان اغنيا و کمک فقرا، و اگر مردم رد کنند زکات اموال خود را، باقى نماند فقير محتاجى و مستغنى شود به آنچه خدا براى او واجب نموده، بتحقيق مردم، فقير و محتاج نگردند و گرسنه و برهنه نباشند، مگر به گناه اغنيا، و حق است بر خداى تعالى اينکه منع فرمايد از رحمت خود کسى را که منع نمايد حق الهى را در مالش، و قسم به ذاتى که خلق فرمود مخلوقات را و بسط رزق نمود، که بتحقيق ضايع و فاسد نشود مالى در صحرا و نه در دريا مگر به ترک زکات، و صيد نشود صيدى در صحرا و دريا مگر به ترک آن صيد تسبيح را، و بدرستى که دوست‌ترين مردم به خدا سخى الکف، و سخى‌تر مردم کسى است که ادا نمايد زکات مالش را و بخل نکند به مؤمنين به آنچه خدا واجب فرموده در مالش.
عبرت- در طى حديث شريف نبوى صلّى اللّه عليه و آله حصّنوا اموالکم بالزّکاة. يکى از شارحين احاديث، حکايتى نقل نموده: وقتى يکى از دينداران و پرهيزکاران پس از اداى زکات مال عازم بيت اللّه گرديد، از شهر خود حرکت نمود. در يکى از بلاد که در سر راه بود نزول نموده، سردابى ديد، مردمان در آنجا تردد داشتند. براى وضو داخل سرداب شد، هميان خود را که همراه داشت و مبلغى خطير از طلا در آن بود، آن را در گوشه‌اى نهاد. چون از وضو فارغ شد، هميان را فراموش نموده از آن مکان کوچ نمود. چون دور شد، يادش آمد، و معاودت ممکن نبود. پس متوجه درگاه الهى شد عرض کرد: الهى، تو ما را امر نمودى به زکات و آن را احصار مال ما قراردادى، و از حضرت رسول تو به ما رسيده که حصّنوا اموالکم بالزّکاة: بنابراين مال مرا حفظ فرما.
حق تعالى مال او را بدين گونه محفوظ داشت که بعد از رفتن او، اهل بلد هر وقت خواستند داخل سرداب شوند هميان به نظر آنها مارى عظيم نمودار شد.
ج5، ص 80
آخر الامر از خوف آسيب مار، غار را مسدود نمودند تا صاحب هميان از سفر مراجعت، هر چه جستجوى غار نمود آن را نيافت. احوال پرسيد، گفتند: اينجا سردابى هست، لکن مارى عظيم در آن باشد. لذا آن را مسدود نموديم. گفت:
آن مار از من است، اينجا مانده. مردمان آن را نفهميده، حمل بر جنون او کردند.
گفت: اکنون درب آن را باز کنيد تا مطلب مکشوف شود. چون باز نمودند، هميان را مشاهده کردند. حقيقت را پرسيدند، صاحب مال سرگذشت خود را بيان نموده، اهل شهر تعجب و از عقيده او متنبه شدند.