تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي کِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِينَ کَافَّةً کَما يُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (36)
چون خداى تعالى ذکر فرمود وعيد مانعين زکات و ظالمين حق اللّه را، اقتضا نمود که ذکر فرمايد نهى از مثل اين حال را که ظلم به اشهر حرم است در تغيير و تبديل آن و فرمود:
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ: بتحقيق عدد ماهها در حکم الهى و تقدير سبحانى. اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي کِتابِ اللَّهِ: دوازده ماه باشد در لوح محفوظ و در کتب منزله بر انبياء، و نزد بعضى مراد از کتاب اللّه قرآن، و نزد ابى مسلم حکم و قضاء الهى. يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: روزى که خداى تعالى خلق فرمود آسمان و زمين را، يعنى از روز اول خلقت آسمان و زمين، جريان شمس و قمر را مقرر فرمود و به مسير اين دو، شهور و ايام موجود، و به اين دو معرفت شهور
ج5، ص 81
حاصل آيد.
تنبيه- طبرسى (قدس اللّه سره) در مجمع فرمايد: خداى تعالى تعبد فرموده مسلمين را که سنين خود را دوازده ماه قرار دهند براى اينکه موافق باشد عدد هلال و منازل قمر را، نه آنچه را که متدين شده‌اند به آن اهل کتاب که سنين شمسى باشد. و آن دوازده ماه قمرى هلالى شرعى عبارت است از: محرم الحرام، صفر، ربيع الاول، ربيع الاخر، جمادى الاول، جمادى الاخر، رجب المرجب، شعبان المعظم، رمضان المبارک، شوال المکرم، ذو القعدة الحرام، ذو الحجة الحرام.
وجه تسميه آنها- اما محرم: براى آنکه عرب حرام مى‌دانست قتال در اين ماه را.
اما صفر: به معنى خالى شدن، چون در اين ماه وبائى حادث، و شهر مکه از مردم خالى شد؛ يا به اعتبار خالى شدن مشگهاى آنها از شير.
اما ربيعين: به سبب زياد شدن نباتات زمين.
و اما جمادين: به علت جمود و يخ بستن آبها.
اما رجب: براى تعظيم آنها اين ماه را (مشتق از رجب بمعنى عظم و عظّم)؛ يا به سبب آنکه در اين ماه قتال ننمودى (مشتق از ارجب بمعنى اقطع اليد). در مجمع و رازى- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله سؤال نمودند از رجب، فرمود: نام نهرى است در بهشت از شير سفيدتر و از عسل شيرين‌تر، هر که روزى از اين ماه روزه دارد خداى تعالى او را از آن نهر سيراب فرمايد. علامه مجلسى (قدس اللّه سره) به سند معتبر روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود ماه رجب ماه استغفار امت من باشد، پس در اين ماه بسيار طلب آمرزش کنيد که حق تعالى آمرزنده و مهربان است. و رجب را اصب گويند براى آنکه رحمت خدا در اين ماه بر امت من بسيار ريخته شود، پس بسيار بگوئيد «استغفر اللّه و اسئله التّوبة».
اما ماه شعبان: به سبب آنکه در اين ماه قبايل متشعب و متفرق مى‌شد. و علامه مجلسى (قدس اللّه سره) از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده
ج5، ص 82
که فرمود: شعبان ماه شريف و آن ماه من است، و حاملان عرش الهى آن را تعظيم و حق حرمت آن را مى‌شناسند. و اين ماه زياد شود روزى بندگان براى ماه رمضان، و زينت کنند بهشتها را، و آن را شعبان ناميدند براى آنکه متشعب و بسيار گردد روزى مؤمنان و حسنه در آن مضاعف به هفتاد برابر، و سيئه آمرزيده و اعمال خير در آن مقبول، و خداوند جبار نظر فرمايد به روزه داران و عبادت کنندگان. پس مباهات فرمايد به حاملان عرش بديشان. پس در فضيلت روزه اين ماه بسيار فرمود.
اما ماه رمضان: مشتق از رمضاء به معنى ريگستان گرم سوزان، چون گناهان در اين ماه سوخته و محو شود، يا آنکه نامى است از نامهاى خداى تعالى. علامه مجلسى (قدس اللّه سره) به سند معتبر از حضرت امام رضا عليه السّلام روايت نموده که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در جمعه آخر ماه شعبان خطبه‌اى انشاء فرمود که: اى گروه مردم، بتحقيق رو کرده به شما ماه خداى تعالى با برکت و رحمت و آمرزش، ماهى است که نزد خداى تعالى بهترين ماهها و روزهايش بهترين روزها و شبهايش بهترين شبها و ساعاتش بهترين ساعات، دعوت شده‌ايد به ضيافت الهى. انفاس شما در آن ثواب تسبيح، و خواب شما عبادت، و اعمال شما مقبول، و دعاى شما مستجاب است. پس سؤال کنيد از پروردگار خود به نيات صادقه و قلوب طيبه و صافيه از معاصى و ذمائم که موفق سازد شما را به روزه داشتن و تلاوت قرآن. بتحقيق شقى و بد عاقبت کسى است که محروم گردد از آمرزش خدا در اين ماه (تا آخر).
اما شوال: براى آنکه شتران آبستن در اين ماه شير زياد شدى يا شتران را قطار نمودى در رفتن و اين کنايه از سفر باشد.
اما ذو القعده: به سبب قعود و نشستن آنها از قتال و جنگ.
اما ذو الحجه: به سبب آنکه در اين ماه حج مى‌کردند، لذا مسمى بآن شد.
مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ: از اين دوازده ماه، چهار ماه اشهر حرم است که قتال در آن حرام است: سه ماه متوالى ذو القعده و ذو الحجه و محرم، و يکى فرد که رجب باشد. و مراد معنى حرم آنکه هتک محارم در اين چهار ماه اعظم و أشد است از
ج5، ص 83
ماههاى ديگر، و عرب تعظيم اين ماهها مى‌نمودند به حدى که اگر قاتل پدر خود را در اشهر حرم مى‌ديد، صرف نظر نموده و به او کارى نداشت به جهت احترام اين چهار ماه.
سيد بن طاوس (رضوان اللّه عليه) فرمايد: و بايد حفظ نمائى احترام ماههاى حرام را به قلب و عقل و جوارح به طاعات الهى و اجتناب از محرمات سبحانى، پس غنيمت شمارى اوقات آن را تا به مقصد ظفريابى. و جهت اينکه خداى تعالى بعضى از ماهها را اعظم حرمة قرار داد از بعضى، براى احاطه علم ازلى است به مصلحت در کف از ظلم و اشهر حرم به سبب عظم منزلت آنها. و ايضا اين تعظيم چه بسا مؤدى شود بترک ظلم اصلا به علت انطفاء نائره و انکسار رحميت در اين مدت.
تحقيق- چون طبع انسانى ملازم با عادت باشد به حدى که وقتى مصاحب با خلقى گرديد قلع آن متعسر است، لذا در اين اوقات که اتيان طاعات و اعراض از معاصى نمايد و بعد از انقضاء اين مدت اگر بخواهد شروع در قبايح و شنايع کند هر آينه دشوار، و بعلاوه آن را موجب بطلان زحمات و مشقات سابقه تصور نموده، و ظاهر حال عاقل اين است که راضى نگردد، پس اين قسمت اقوى سببى خواهد بود در اقدام به خير و احتراز از شر، و ممکن است بتدريج معرض از معاصى و موجد ملکه عدالت گردد؛ پس اين حکمت در اختصاص بعض ايام و شهور و تخصيص بعضى اماکن و بقاع باشد به مزيد تعظيم و احترام، گرچه ذات احديت حکيم على الاطلاق جعل احکام شرعيه فرموده به حکم و مصالح عامه نظام عالم امکان که جز ذات علام الغيوب کسى را اطلاعى نيست.
ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ: اين حساب مستقيم صحيح است نه آنچه عرب مى‌کنند از تبديل سال قمرى به شمسى. و مراد دين حساب است، و از اين قبيل باشد فرمايش: الکيّس من دان نفسه يعنى زيرک کسى است که حساب نفس خود را نمايد. و اطلاق دين بر حساب به جهت وجوب دوام و لزوم آن است مثل لزوم دين و عبادت. و نزد بعضى اين قضاء مستقيم حق است، يا اين تعبد دين لازم در اسلام است.
ج5، ص 84
تنبيه- طبرسى فرمايد: در اين آيه شريفه دلالتى است بر آنکه اعتبار در سنوات به شهور قمريه است نه شمسيه، و احکام شرعيه معلق به شهور قمرى است نظر به مصالح و حکمى که خداى تعالى عالم مى‌باشد و به جهت سهولت معرفت آن بر خاص و عام.
فخر رازى نيز گويد: علماء فرموده‌اند واجب است بر مسلمين به حکم اين آيه اينکه: معتبر دانند سال قمرى هلالى را در بيوع و مدت ديون و احوال زکات و ساير احکامشان، و جايز نيست ايشان را سال عجمى و رومى. فافهم.
فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَکُمْ: پس ظلم نکنيد در اين شهور نفوس خود را به ترک او امر الهى و ارتکاب مناهى سبحانى. بنابراين نهى از ظلم باشد در تمام عمر، و مقصود منع انسان از اقدام بر فساد مطلقا در جميع زندگانى. يا ظلم به يکديگر مکنيد، چه ظلم به برادر دينى، ظلم بر نفس خود باشد به دليل «المؤمنون کنفس واحدة». و نزد بعضى مراد، ظلم در چهار ماه حرام است و فايده تخصيص آن که طاعت در اشهر حرم ثوابش عظيم‌تر و معصيت در آنها شديدتر باشد؛ اين حکم حکم الهى است در جميع اوقات شريفه و بقاع مقدّسه.
ايقاظ- مفسر بزرگ شيخ ابو الفتوح رازى (قدس اللّه سره) فرمايد: عجب است عدد ماهها که صلاح معاش بندگان به آن متعلق است، خداوند تعالى به ايشان واگذار ننموده و فرموده «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي کِتابِ اللَّهِ ...» بنابراين عدد امامان و خلفاى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که صلاح دين و دنيا و آخرت کليّه جامعه بشر است معين نفرمايد و اختيار را به امت گذارد، حاشا و کلا: زيرا نصب ائمه، اولى و احق باشد، و البته تعيين ايشان را بشخصه فرموده و اخبار بسيار در اين خصوص وارد است از جمله:
شيخ طوسى (رضوان اللّه عليه) در کتاب غيبت از جابر جعفى که از حضرت باقر عليه السّلام سؤال نمودم از تأويل قول اللّه عزّ و جلّ «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي کِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَکُمْ» قال فتنفّس سيّدى الصعداء ثمّ قال يا
ج5، ص 85
جابر امّا السّنة فهى جدّى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و شهورها عشر شهرا فهو امير المؤمنين عليه السّلام و الىّ و الى ابنى جعفر و ابنه موسى و ابنه علىّ و الى ابنه الحسن و الى ابنه محمّد الهادى المهدىّ، اثنا عشر اماما حجج اللّه على خلقه و امنائه على وحيه و علمه و الاربعة الحرم الّذين هم الدّين القيّم اربعة منهم يخرجون باسم واحد علىّ امير المؤمنين عليه السّلام و ابى علىّ بن الحسين عليه السّلام و علىّ بن موسى عليه السّلام و علىّ بن محمّد عليه السّلام فالاقرار بهؤلاء هو الدّين القيّم فلا تظلموا فيهنّ انفسکم قولوا بهم جميعا تهتدوا.
پس حضرت آهى حزين کشيد و فرمود: اى جابر، اما سنه، جد من رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله؛ و اما شهور، آن دوازده نفر: امير المؤمنين عليه السّلام و حسن عليه السّلام و حسين عليه السّلام و على عليه السّلام و من و پسرم جعفر عليه السّلام و فرزندش موسى عليه السّلام و پسرش على عليه السّلام و محمد بن على عليه السّلام و على بن محمد عليه السّلام و حسن بن على عليه السّلام و پسرش محمد الهادى المهدى؛ دوازده امام حجج الهى بر خلقش، و امناء سبحانى بر وحى و علمش، و اربعة حرم کسانيند که دين قيّم‌اند. از ايشان، چهار نفرند که يک اسم دارند: امير المؤمنين عليه السّلام و پدرم على بن الحسين عليه السّلام و على بن موسى عليه السّلام و على بن محمد عليه السّلام. پس اقرار به ايشان، دين مستقيم است (زيرا اقرار به اين چهار نفر موجب اقرار به همه اثنى عشر است) پس ظلم نکنيد نفوس خود را در اقرار به ايشان، [يعنى] معتقد شويد به تمام آنها تا هدايت يابيد و غيره از اخبارى که در کتب علماء اعلام مسطور است.
وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِينَ کَافَّةً: و مقاتله کنيد اى مسلمانان با مشرکان در حالتى که متفق و مجتمع باشيد، يا محاربه نمائيد با تمام مشرکين و از آنها عهدى و ذمه منظور نداريد مگر آنکه اهل جزيه و ادا کنند به صغار و ذلت، يا قتال با آنها نمائيد «خلفا عن سلف» و طبقه بعد طبقه و ظاهر معنى اول است.
کَما يُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً: همچنان که مشرکين مقاتله کنند با شما به اتفاق کلمه و اجتماع بى‌اختلاف و تکاسلى، و از آنها کمتر نباشيد اگر بيشتر نيستيد.
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ: و بدانيد بتحقيق خداى تعالى با پرهيزکاران از
ج5، ص 86
معاصى، و مناهى است به نصرت و ولايت.