تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا النَّسِي‌ءُ زِيادَةٌ فِي الْکُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ کَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ (37)
چون حق تعالى ذکر سنه و شهور را فرمود، در عقب آن بيان تغيير و تبديل آن را فرمايد:
إِنَّمَا النَّسِي‌ءُ زِيادَةٌ فِي الْکُفْرِ: اين است و جز اين نيست که تأخير حرمت شهرى به شهر ديگر، زيادتى در کفر است. و نزد بعضى مراد از نسى‌ء زيادتى در عده شهور باشد، لکن اکثر مفسرين بر اولند که تأخير اشهر حرم باشد از ترتيب مقرره الهى، يعنى سه ماه متوالى و يک ماه منفرد.
تبصره- سبب اقدام به نسى‌ء اين بود که عرب از زمان حضرت ابراهيم عليه السّلام و اسماعيل عليه السّلام اين چهار ماه را حرام مى‌دانستند، چون اهل غارت و حرب بودند، بر آنها مشقت داشت که سه ماه متوالى غارت ننمايند، لذا تأخير انداختند تحريم محرم را به صفر، پس حرام دانستند قتال در صفر، و حلال کردند محرم را. مدتى که بر اين طريق گذشت، حرمت محرم به کلى زائل شد، و در آن ماه به غارت مشغول بودند. مجاهد نقل نموده که: مشرکين حج مى‌نمودند به هر ماهى دو سال، يعنى دو سال در ذيحجه، دو سال در محرم، دو سال در صفر تا آخر سنه سال حجة الوداع حج آنها در ذى الحجه واقع شد.
حضرت خطبه‌اى انشاء فرمود: روزگار بگرديد مانند روزى که خداى تعالى خلق
ج5، ص 87
آسمان و زمين فرمود. سال دوازده ماه، چهار ماه آن حرام، سه متوالى ذيقعده ذيحجه و محرم و يکى منفرد رجب. مراد آنکه اشهر حرم بجاى خود افتاد.
فخر رازى گويد: چون قوم ديدند که اگر حساب خود را بر سنه قمرى مرتب کنند حج گاهى در زمستان و زمانى در تابستان واقع و سفر بر آنها شاق و بعلاوه حرمان از تجارات و مرابحات حاصل آيد، زيرا سائر مردم اياب و ذهاب نمى‌کردند مگر در مواقع مناسب به حال خود؛ لذا چون سنه قمرى مخل به مصالح دنياى آنها بود، تبديل نمودند به سال شمسى و به سبب تفاوت بين سال قمرى و شمسى (32 روز و 15 ساعت) محتاج به کبيسه، و بدين واسطه دو چيز حاصل شد: اول زيادتى عدد شهور که بعضى سنوات را سيزده ماه قرار دهند. دوم: تأخير حرمت شهرى به شهر ديگر، زيرا حجى که به حکم الهى در سنه قمرى و در ماه ذى الحجه مقرر شده، تأخير افتد، يعنى بنابر جريان ماه شمسى در بعضى سنوات در ذى الحجه و بعد در محرم و بعد در صفر و هکذا تا دوره سال که مدتى بگذرد تا منطبق شود حج در ماه شمسى بر ذى الحجه، و خلاف حکم سبحانى لازم آيد، فلهذا خداى تعالى مذمت آنها نمود و اين قسمت را سبب زيادتى کفر ايشان قرار داد، زيرا به تابعين خود مى‌گفتند حج در شمسيه واجب، و در قمريه غير واجب، عالما و عامدا منکر حکم الهى و متمرد از طاعت سبحانى شده و به اجماع مسلمين موجب کفر خواهد بود.
يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ کَفَرُوا: گمراه شدند به سبب اين نسى‌ء آن کسانى که کافرند، يعنى رؤسا بدين جهت ضال و گمراه باشند و يا گمراه نمايند بواسطه نسى‌ء و تأخير اشهر حرم، غير خود را تابعين ايشان و آخذين به اقوالشان که اين متابعت و پيروى باعث کفر آنها گردد. يُحِلُّونَهُ عاماً: تا سالى را حلال دانند که اشهر حرم باشد. وَ يُحَرِّمُونَهُ عاماً: و حرام گردانند سالى را و گويند شهرى به شهرى. لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ: تا مراعات کنند عدد ماههاى حرام را اگر چه در تعيين تغيير و تبديل مى‌کنند. فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ: پس حلال مى‌نمايند آنچه را که حرام فرموده حق تعالى. ابن عباس گويد: حلال نکردند شهر حرامى را مگر آنکه حرام نمودند بجاى آن شهر حلالى را و حرام نکردند شهر حلالى را
ج5، ص 88
مگر آنکه حلال نمودند بجاى آن شهر حرامى را به جهت تطابق عدد اشهر حرم مطابق امر الهى و مراد مواطات اين است.
زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ: زينت داده شد براى آنها بدى اعمالشان. نزد بعضى مزيّن شيطان، و نزد برخى رؤساى يهود، و نزد جماعتى هواى نفس که مستحسن شمردند اين تبديل اشهر حرم را به هواى نفسشان. وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ: و خداى تعالى راهنمائى نفرمايد به بهشت کافران را، يا هدايت نفرمايد قوم کفار را بالاجبار، زيرا جبر به ايمان، نقض غرض و منافات با تکليف مى‌باشد؛ يا هدايت نفرمايد گروه کفار را ثانيا، زيرا آنها را به فطرت ايمانى موجود، و اعطاء رسول و حجت باطنى و ظاهرى فرمود، با اين حال، به سوء اختيار معرض از ايمان، و مقبل به کفر شدند. يا هدايت نفرمايد کافران را به سبب عدم قبول آنها اهتداء را.