تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي کِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِينَ کَافَّةً کَما يُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (36)
ترجمه
همانا شماره ماهها نزد خدا دوازده ماه است در نوشته خدا روز که آفريد آسمانها و زمين را از آنها چهار ماه حرام است اين دين قويم است پس ظلم نکنيد در آنها بر خودتان و بکشيد مشرکان را بتمامى چنانچه مى‌کشند شما را بتمامى و بدانيد که خدا با پرهيزکاران است.
تفسير
خداوند وقتى آسمانها و زمين و آفتاب و ماه را خلق فرمود گردش آنها را طورى مقدر داشت که هر چندى يکبار ماه براى مردم مخفى و آشکار شود و چون دوازده بار مکرر شود براى ميمنت اين عدد يک سال اعتبار گردد و بناى مواعيد و معاملات و ديون و ساير حوائج بندگان بر اين امر مشهود سماوى باشد و در لوح محفوظ و کتاب مبين و حکم متين خود ثبت و مقرر فرمود که عمده احکام اسلام از قبيل روزه و حجّ و جهاد و بلوغ و عدّه زن و غيرها بر وفق اينشهور و سنين مرتّب گردد خلاصه آنکه تاريخ واقعى دينى مبيّنى باشد پس شماره ماهها نزد خدا در بدو خلقت اجسام دوازده ماه گرديد در نوشته و حکم الهى و مردم بايد بر طبق آن عمل نمايند و بماههاى زردشتى و رومى
جلد 2 صفحه 578
و فرنگى و غيرها رجوع ننمايند که خالى از حقيقت و موهوم است و چهار ماه از اين دوازده ماه ماههاى حرام است سه ماه متصل بيکديگر که ذو القعده و ذو الحجّه و محرّم است و يک ماه منفرد که ماه رجب است و از قديم در عرب معمول بوده که در اين چهار ماه قتال نميکردند و حرام ميدانستند و در اسلام هم تنفيذ شده و خدا فرموده اين تحريم چهار ماه دين قويم و منهج مستقيم ابراهيم (ع) است پس در اين چهار ماه جنگ نکنيد که خودکشى و ظلم بنفس است و جهاد در راه خدا محسوب نميشود و حرم جمع حرام است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه اين اعتبار و تعيين شهور و سنين بماههاى قمرى دين قويم است که بايد تعبّد بآن نمود و بعضى گفته‌اند دين بمعنى حساب است و مراد آنستکه اين اعتبار حساب راست و درست است که اختلافى در آن روى نميدهد و اينکه بر حساب اطلاق دين شده است براى آنستکه بر حساب بايد ثابت و لازم بود مانند دين و بنظر حقير اين سه معنى که ذکر شد هر يک از جهتى خللى دارد که ذکرش موجب تطويل است و بهتر از همه آنستکه گفته شود بعد از آنکه خداوند بيان فرمود که تقدير امور و احکام ابتناء بر دوازده ماه قمرى دارد و اين حکم ثابت الهى است اشاره فرموده است که اين ابتناء بر عدد دوازده دين قويم و مذهب مستقيم حقّ است تا مبناى اصول و فروع متّحد شود و حقّ بودن دين و مذهب اثنى عشرى ثابت گردد پس از آن فرموده پس ظلم نکنيد در باره آن عدّه بانکار حقّشان بر خودتان که از ثمرات وجود ايشان در دنيا و آخرت محروم گرديد يا ظلم نکنيد در آن دوازده ماه بر خودتان بمعصيت چنانچه از ابن عباس نقل شده است و بنابر اين معنى مشار اليه ذلک اصل مطلب است و مراد از دين طريقه حقّه اثنى عشريه است و حکم اعتبار بشهور قمريّه و حرمت ماههاى حرام تکرار نشده و تمام ظواهر محفوظ است و در هر يک از معانى مذکوره که مفسّرين فرموده‌اند خلاف يکى از اين ظواهر است که بدّقت معلوم ميشود و اين ابتناء بر عدد دوازده مخصوص بمذهب اماميّه نيست بلکه بسيارى از امور مهمّه خيريّه مبتنى بر اين عدد است مانند شهور قمريّه و شمسيّه و نقباء بنى اسرائيل و عيون منفجره براى آنها و حواريّون حضرت عيسى (ع) و امثال اينها از برکات دنيوى و اخروى و نديدم کسى از مفسّرين را که متنبّه باين نکته شده باشد و الحمد للّه على نعمائه و در خاتمه امر شده است بقتال با مشرکين جميعا چنانچه قمى از امام باقر (ع) نقل نموده براى آنکه آنها قتال مى‌کنند با مسلمانان جميعا و در هر دو جمله ممکن است کافّة
جلد 2 صفحه 579
حال از فاعل باشد و محتمل است حال از مفعول باشد و جمله اخيره براى بشارت بنصرت است بر کفار و وعده غلبه بر آنها بشرط تقوى و پرهيزکارى ..