تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِيلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (38)
بعد از آن عتاب فرمايد مؤمنان به تکاهل در جهاد را:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد. ما لَکُمْ إِذا قِيلَ لَکُمُ: چه شده است شما را که وقتى بخواند مر شما را رسول و بفرمايد، انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: بيرون رويد به جهاد در راه خدا با مشرکين. اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ: اظهار ثقالت و سنگينى نموديد در خروج، و به زمين و مکان خود اقامه کرديد.
شأن نزول: در تفسير شيخ ابو الفتوح رازى (قدس اللّه سره) بعد از حرب
ج5، ص 89
طائف، پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله عازم غزوه تبوک شد. بعضى مريض، و روزگار عسرت و تنگى و زمان قحطى بود. وقت آمدن، ميوه رسيده، مردم را دل نمى‌داد که وطن رها کرده به جهاد روند، لذا جمعى تکاسل و تغافل ورزيدند؛ آيه شريفه در توبيخ و تقريع ايشان نازل شد که: اى مؤمنان، چه شده است شما را که وقتى پيغمبر مکرم صلّى اللّه عليه و آله شما را دعوت به جهاد نمايد سنگين آمده تغافل کنيد، و مايل و راغب به خروج نباشيد. نزد جبائى آيه عموم، لکن اراده خصوص شده، زيرا تکاهل مخصوص جمعى از مؤمنين بود نه تمام ايشان.
أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ: آيا راضى شديد به زندگانى دنيا بدل از آخرت. فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ: پس نيست بهره زندگانى دنيا در جنب آخرت مگر اندکى، زيرا متاع دنيا فانى و لکن نعيم آخرت باقى است.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در ذيل خطبه (113) فرمايد: و اعلموا انّ ما نقص من الدّنيا و زاد فى الاخرة خير ممّا نقص من الاخرة و زاد فى الدّنيا فکم من منقوص رابح و مزيد خاسر انّ الّذى امرتم به اوسع من الّذى نهيتم عنه و ما احلّ لکم اکثر ممّا حرّم عليکم فذروا ما قلّ لما کثر.
يعنى: بدانيد آن چيزى که ناقص شود از دنيا و زياد شود بر آخرت، بهتر است از چيزى که ناقص شود از آخرت و زياد شود بر دنيا، پس چه بسا کم شده‌اى که باعث ربح و منفعت است، و بسا زياده‌اى که موجب ضرر و خسارت. بتحقيق آنچه خداى تعالى امر به آن فرموده، يعنى سعى در آخرت وسيعتر است از چيزى که نهى فرموده يعنى کوشش بر دنيا. و چيزى که حلال شده براى شما اکثر است از حرام، پس ترک نمائيد آنچه اندک است براى چيزى که بسيار است، و چيزى که ضيق است براى چيزى که وسعت دارد.
تبصره- جهاد بر دو قسم است:
اول: جهاد اصغر، يعنى حرب با دشمنان خدا به اذن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله يا امام عليه السّلام.
دوم: جهاد اکبر، يعنى مجاهده با نفس در ارتکاب معاصى؛
ج5، ص 90
و اولى گرچه به سبب غيبت امام عصر عجل اللّه فرجه متروک است، لکن دومى باقى و عموم مکلفين مأمورند به آن.
در وسائل عن الصّدوق باسناده عن الصّادق عليه السّلام قال: من ملک نفسه اذا رغب و اذا رهب و اذا اشتهى و اذا غضب و اذا رضى حرّم اللّه جسده على النّار.
در وسائل از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: هر که مالک نفس خود شود، وقتى مايل به چيزى گردد، و زمانى که بترسد، و هنگامى که اشتها به طعام دارد، و وقتى که غضب نمايد، و زمانى که راضى شود؛ در اين احوال، عنان نفس را به دست، و نگذارد مخالفت رضاى الهى نمايد.
حق تعالى، حرام فرمايد بدن او را بر آتش جهنم.