تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِيلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (38) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْکُمْ عَذاباً أَلِيماً وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (39)
ترجمه
اى آنانکه ايمان آورديد چيست مر شما را که چون گفته شود بشما بيرون رويد در راه خدا کندى کنيد و مايل شويد بسوى زمين آيا خوشنود شديد بزندگانى دنيا بدل از آخرت پس نيست بهره زندگانى دنيا در آخرت مگر کم
اگر بيرون نرويد عذاب ميکند شما را عذابى دردناک و بدل ميگيرد گروهى را غير از شما و ضرر نميرسانيد او را چيزى و خدا بر هر امرى توانا است.
تفسير
در جوامع نقل نموده که اين آيه در غزوه تبوک نازل شد که در سال دهم از هجرت بعد از مراجعت مسلمانان از جنگ با اهل طائف روى داد و چون در سال قحط و شدّت گرما بود و سفر دور و دشمن زياد امر بحرکت بر آنها گران آمد و قمى ره فرموده که پيغمبر (ص) سفرى از اين دورتر و سخت‌تر نکرد و سبب آن اين بود که خبر دادند بآنحضرت که هرقل با لشگر زيادى براى جنگ با مسلمانان از روم حرکت نموده و در حمّص نزول کرده و عساکرش در بلقا مى‌باشند پيغمبر (ص) هم از اطراف و جوانب عربستان بتهيّه عسکر پرداخت و خطبه انشاء فرمود و ترغيب بجهاد نمود و امر فرمود اصحاب خود را که مهيّاى حرکت بجانب تبوک که از بلاد بلقا است شوند و قبائل عرب اطاعت کردند و جماعتى از منافقان تخلّف ورزيدند و در سال حجّة الوداع حرکت کردند و تفصيل اين جنگ در ضمن تفسير آيات اين سوره ذکر خواهد شد انشاء اللّه و خلاصه مفاد اين دو آيه آنستکه اى اهل ايمان چه شد است که چون امر کنند شما را بجهاد سنگينى و کندى در حرکت ميکنيد و مايل ميشويد باقامت در زمين و لذّات فانيه آن
جلد 2 صفحه 581
آيا اينمقدار کوته نظريد که راضى شديد بزندگانى دو روزه دنيا و از نعيم دائم آخرت صرف نظر نموديد بالاتر از مرگ که در اين سفر نيست با آنکه ميدانيد در پس آن براى مهاجر در راه خدا و شهيد متاع و نعيم آخرت است که متاع و نعمت دنيا در مقابل آن کم و حقير و بيمقدار است با وجود اين اگر مخالفت نمائيد و تقاعد ورزيد خداوند شما را در دنيا و آخرت معذب ميفرمايد و بجاى شما گروه ديگرى را براى نصرت دين خود بعث ميفرمايد و از سعيد بن جبير نقل شده که آنها از اهل فارس ميباشند و شما نميتوانيد به پيغمبر (ص) ضرر بزنيد بترک نصرت بهيچ وجه چون خداوند بر هر امرى قادر است و به پيغمبر خود وعده نصرت داده و آنکه دينش را در عالم منتشر کند و بهر وسيله که بخواهد ميتواند او را حفظ نمايد و بر دشمنان دين مظفر و منصور فرمايد و از وعده خود تخلف نمى‌کند ..