تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ کَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِينَ کَفَرُوا السُّفْلى وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (40)
ترجمه
اگر يارى نکنيد او را پس بتحقيق يارى کرد او را خدا وقتى که بيرون کردند او را آنانکه کافر شدند با آنکه دوّمى دو نفر بود وقتى که آندو در غار بودند چون مى‌گفت بهمراه خود غم مخور همانا خدا با ماست پس فرستاد خدا آرامش خود را بر او و تأييد نمود او را بلشکرهائى که نميديديد آنها را و قرار داد گفتار آنانرا که کافر شدند فروتر و گفته خدا آن برتر است و خدا غالب درستکار است.
تفسير
خطاب بکسانى است که در آيه سابقه مورد عتاب شده بودند باين بيان که اگر يارى نکنيد پيغمبر (ص) را خدا يارى مى‌کند او را چنانچه کرد وقتى که کفار قريش او را از مکه معظّمه اخراج نمودند و همراه او يک نفر بيش نبود وقتى که در غار ثور نزديکى مکه مخفى شدند و پيغمبر (ص) بهمراه خود يعنى أبو بکر که مضطرب و پريشان حال بود فرمود غم مخور و مشوّش مباش خدا با ماست نميگذارد کفار بر ما مسلط شوند و نگذاشت و در آنموقع و تمام مواقع حسّاس جنگ‌ها خداوند از خزانه غيب خود سکونت و اطمينان و وقار را براى قلب و قدم پيغمبر خود نازل فرمود و نيز در آنوقت و اوقات ديگر مانند جنگ بدر و حنين ملائکه را بکمک او فرستاد که غالبا شما آنها را نميديديد و آنها
جلد 2 صفحه 582
بدست و زبان با شما کمک ميکردند تا آنکه قرار داد بسبب غلبه اسلام بشمشير و حجّت اقوال و عقايد کفار را در انظار اهل عالم پست و در درجه سفلى و کلمه توحيد و دعوت اسلام در اعلى درجه خود مستقر گشت و خداوند عزيز است اولياء خود را عزيز ميخواهد باين جهت امر بجهاد ميفرمايد و حکيم است حکمى را بر خلاف مصلحت و حکمت الزام نميفرمايد و محتمل است مراد از کلمه کفار وعيد آنها نسبت به پيغمبر (ص) باشد و مراد از کلمة اللّه وعده نصرت الهى باشد که آنحضرت اظهار ميفرمود و تاييد ملائکه در آنروز بعضى گفته‌اند آن بود که ميزدند بوجوه و ابصار کفار که آنحضرت را نديدند و بعضى گفته‌اند دعا ميکردند که خداوند او را از شرّ دشمنان محفوظ فرمايد و اينکه کلمة اللّه عطف بر کلمه سابقه نشده است براى اشاره بآنستکه کلمة اللّه بالذّات اعلى و ارفع است احتياج بجعل ندارد و در کافى از امام باقر (ع) نقل نموده که پيغمبر (ص) بابو بکر در غار ميفرمود آرام باش خدا با ما است ولى او آرام نمى‌گرفت و لرز گرفته بود او را و چون آن حضرت او را بآن حال ديد فرمود ميخواهى بنمايانم بتو ياران خود را از انصار که در مجالس خودشان صحبت مى‌کنند و ميخواهى بنمايانم بتو جعفر و ياران او را که در دريا شناورى مينمايند عرض کرد بلى پس پيغمبر (ص) دست مبارک خود را بروى او کشيد و او ديد آنها را بهمان حاليکه آنحضرت فرموده بود پس معتقد شد در باطن از آنوقت که او ساحر است نعوذ باللّه من شرور انفسنا و از حضرت رضا (ع) نقل نموده که قرائت فرمود فانزل اللّه سکينته على رسوله سؤال نمودند اين طور است فرمود ما اينطور قرائت مى‌کنيم و اين تنزيل آيه است و عياشى ره از آنحضرت نقل نموده که مخالفان بر ما احتجاج ميکنند بقول خداوند ثانى اثنين اذ هما فى الغار و نيست براى آنها در اين حجّتى قسم بخدا هر آينه فرموده است خدا فانزل اللّه سکينته على رسوله و ياد نکرده است آن کس را بخيرى پرسيدند شما اينطور قرائت ميفرمائيد فرمود بلى و از امام باقر (ع) نقل نموده فانزل اله سکينته عليه مراد پيغمبر است آيا نمى‌بينى آنکه سکينه جز اين نيست که نازل شده است بر پيغمبر خدا و در جوامع اين قرائت را بامام صادق (ع) هم نسبت داده است و بنظر حقير اخبار ناظر است بفضيلتى که اهل سنت از بيچارگى براى أبو بکر اثبات نموده‌اند و آن آنستکه گفته‌اند مرجع ضمير در عليه از جمله فانزل اللّه سکينته عليه در قرائت مشهوره صاحب است که أبو بکر بوده با آنکه بر کسيکه ادنى
جلد 2 صفحه 583
معرفتى باسلوب کلام داشته باشد مخفى نيست که مرجع يک ضمير در بين چند ضمير که قبلا و بعدا موجود و مسلّم است شخص پيغمبر است نميشود غير آنحضرت باشد و ضمائر قبلى ضمير در تنصروه و در نصره و اخرجه و لصاحبه و ضمير بعدى ضمير در ايده است و سکينه در همين سوره قبلا خدا فرموده که نازل نمود آنرا بر پيغمبر و اهل ايمان و همچنين در سوره فتح آيا ممکن است با وجود پيغمبر سکينه بر أبو بکر نازل شود و بر آنحضرت نازل نشود و اگر گفته شود بر هر دو نازل شده گوئيم پس بايد ضمير تثنيه باشد يا تصريح بصاحب هم بشود چنانچه در دو آيه ديگر که در آندو ذکر سکينه شده تصريح باهل ايمان هم شده است پس در اينجا که نفرموده است فانزل اللّه سکينته عليهما و نيز نفرموده است عليه و على صاحبه معلوم ميشود سکينه اختصاص بآنحضرت داشته و در اخبار منقوله اشاره باين تفصيل شده است و خواسته‌اند از احتمال ارجاع ضمير بابو بکر باين بيان منع فرمايند و معلوم شود که او از اهل ايمان نبوده که مشمول رحمت حق شود لذا سکينه خدا اينجا مخصوص بآنحضرت شده و ذکرى از غير نشده و مقصود ائمه اطهار (ع) نهى از قرائت مشهوره نيست بلکه مقصود تفسير و بيان مراد است مثلا اگر بگويند زيد و عمرو بر کريمى وارد شدند که کرم خود را از احدى دريغ نمى‌کند مگر آنکه قابل نباشد و زيد مشمول کرم او شد آيا دلالت ندارد بر آنکه عمرو قابل نبوده سکينه و تأييدات غيبيّه الهيّه هم از اين قبيل است که بايد بمحلّ قابل برسد لذا مخصوص باهل ايمان شده و الّا بخل در ساحت ربوبى وجود ندارد و الحمد للّه على وضوح الحق و الحجّة عليه بما ارادوا منه الباطل و الحجة عليه و ذلک من نعمائه و آلائه على اهل ولاء اوليائه.