تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ کَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِينَ کَفَرُوا السُّفْلى وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (40)
إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ: اگر يارى نکنيد رسول را، او را به نصرت شما چه حاجت است، پس بتحقيق يارى فرمود او را ذات قادر خداى متعال. إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ کَفَرُوا: زمانى که بيرون نمودند پيغمبر را کافران از مکه معظمه و حضرت عازم مدينه طيبه شد. ثانِيَ اثْنَيْنِ: در حالى که دومى صاحبش بود، يعنى دو نفر بودند حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و ابى بکر.
مجمل واقعه- پس از آنکه قريش در دار الندوه راجع به پيغمبر مشورت نمودند، ابليس هم به صورت شيخ نجدى وارد مجلس، هر کدام اظهار رأيى کردند از حبس و تبعيد و غيره، ابليس آنها را امضا نکرد. ابو جهل گفت: ده نفر از ده طايفه متحد و يک مرتبه بر او هجوم آورده او را بقتل رسانند، بعد ديه او را
ج5، ص 92
تقسيم نمايند. ابليس اين رأى را پسنديده، متفق عليه شدند. جبرئيل قضيه را به سمع مبارک پيغمبر رسانيده که به امر الهى پسر عمّ خود امير المؤمنين على عليه السّلام را بجاى خود خوابانيده از مکه خارج شد با ابو بکر، و داخل غار ثور گرديدند.
إِذْ هُما فِي الْغارِ: زمانى که آن دو نفر در غار بودند: حضرت پيغمبر و ابى بکر، و سيمى با آنها نبود، در آن حال نصرت فرمود حق تعالى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را منفردا از هر شى‌ء مگر ابى بکر.
مفسرين خاصه و عامه نقل نموده‌اند که: چون حضرت داخل غار شد، به امر قادر متعال، خار مغيلان در غار روئيده، و عنکبوت تار دميده، کبوتران وحشى آشيانه ساخته تخم گذاردند. چون قريش حضرت را نيافتند، به تعاقب آن سرور برخاستند. سراقة بن مالک که علم قيافه داشت، رد پا را گرفته، تا در غار آمده، گفت: از اينجا يا به آسمان بالا رفته يا به زمين فرو رفته، يا در غار داخل شده، و اين متصور نيست، زيرا اگر در غار مى‌رفت تار عنکبوت پاره، و تخم کبوتر شکسته شده بود و حضرت دعا نمود «اللّهمّ اعم ابصارهم عنّا» خدايا کور گردان چشمهاى آنها را از ما، حق تعالى شر ايشان را دفع نمود که اطراف غار را گشتند و نيافتند. ابو بکر گويد: اگر اقدام خود را نظر مى‌کردند هر آينه ما را مى‌ديدند.
صاحب ناسخ نقل فرموده: چون قريش پيغمبر را نيافتند، گفتند هر کس پيغمبر و صاحبش را مقتول يا اسير نمايد دويست شتر او را باشد. «سراقه» عازم شده، روى به راه نهاد. ناگاه اسبش به سر در آمده افتاد. آن را مکروه دانست، تفألى به ازلام زد، حکم نهى آمد، با اين حال تعاقب حضرت نمود به حدى نزديک شد که قرائت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را استماع لکن حضرت التفات به او نداشت، و ابو بکر مضطرب بود. ناگاه هر دو دست اسب سراقه به زمين فرو رفته او را بينداخت بلند شد، اسب را زجر، و ثالثا سوار، و متعاقب حضرت، و به فاصله يک نيزه نزديک شد. ابو بکر از وحشت به گريه افتاد و گفت: الحال ما را گرفتند، حضرت توجه به سراقه کرد و فرمود: (اللّهمّ اکفنا
ج5، ص 93
بما شئت) فورا چهار قائمه اسبش تا زانو به زمين فرو رفت. سراقه ترسيد، فرياد کرد: يا محمّد دعا کن خلاص شوم تو را کارى ندارم و ديگران را هم منع کنم.
حضرت فرمود (اللّهمّ ان کان صادقا فاطلق فرسه) خدايا اگر راست گويد اسبش را رها فرما. پس اسبش از زمين در آمد، دانست حضرت بر اعدا غلبه نمايد، برگشت قريش را از طلب حضرت منع نمود. ابو جهل گفت: اى مردم به سفاهت سراقه، جمعيت خدا را متفرق مسازيد. سراقه گفت: اى ابو جهل، اگر قوايم اسب مرا ديدى چگونه به زمين فرو رفتى، هر آينه شبهه در نبوت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله ننمودى عن قريب آثار غلبه او ظاهر شود.
على بن ابراهيم بن هاشم نقل نموده که: مردى کرز نام از خزاعه جاى پاى پيغمبر را تعاقب، تا در غار آمد، گفت: به خدا اين قدم محمد صلّى اللّه عليه و آله و اين قدم ابو بکر است، از اينجا تجاوز ننمودند، يا به آسمان و يا به زمين رفته. و اسب سوار از ملائکه به صورت انس در غار ايستاده مى‌گفت: اينجا نيست، شعبها را تفحص کنيد، و عنکبوت تار دميده؛ مردى از قريش، رو به غار بول نمود. ابو بکر گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله ما را ديدند. فرمود:
اگر ما را مى‌ديدند مکشوف العوره به طرف ما نمى‌شدند. در اين حال ابو بکر مضطرب و خائف بود و حضرت او را تسلى مى‌داد. چنانچه فرمايد: إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ: زمانى را که فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به صاحب خود ابو بکر. لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا: ترسان مباش که خداى تعالى با ما باشد به نصرت و غلبه و مطلع بر ما و عالم به حال ما، پس او سبحانه حفظ فرمايد ما را و نصرت دهد بر اعدا.
انس بن مالک نقل نموده که: ابو بکر گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله اگر يکى اينها نظر به پيش پا اندازد، ما را بيند. حضرت فرمود: هيچ انديشه مدار که خداى تعالى با ما باشد. فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَيْهِ: پس نازل فرمود حق تعالى وقار و طمأنينه را بر رسول خود. زجاج گويد: القا نمود در قلب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آنچه موجب تسکين است و دانست که آنها به او دست نيابند. وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها: و تأييد و تقويت فرمود خداوند سبحان،
ج5، ص 94
پيغمبر خود را به لشگر ملائکه که شما نديديد آنها را، مى‌زدند سر و صورت کفار را در جنگ «بدر».
تبصره- بعضى ضمير عليه را راجع به ابو بکر دانند که سکينه و اطمينان بر او نازل شد چون او خائف بود، لکن بعيد است؛ زيرا ضماير قبل و بعد راجع به رسول باشد بلا خلاف: اول: قوله «إِلَّا تَنْصُرُوهُ». دوم: «إِذْ أَخْرَجَهُ». سوم:
«لِصاحِبِهِ» چهارم: «وَ أَيَّدَهُ»؛ پس چگونه در بين تخلل يابد ضميرى که عايد به غير رسول باشد.
و ايضا اگر ابو بکر شريک در سکينه بود، هر آينه عليهما مى‌فرمود، چنانچه حضرت باقر عليه السّلام در محاجه با حرورى بيان فرموده که آنچه ذکر نمودى در مصاحبت ابو بکر با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، پس اين رذيلت است نه فضيلت به چند دليل:
1- آنکه آيه شريفه مدحى نباشد براى او الا مصاحبت با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله، و حال آنکه حق تعالى خبر داده در کلام مجيد خود از مصاحبت کافر با مؤمن بقوله «قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَکَ» و مصاحبت براى او مدحى نيست، زيرا دفع ظلمى و رفع دشمنى را از او ننمايد.
2- فرمايش «لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا» دال است بر قلت صبر و خوف بر نفس و عدم وثوق به وعده خدا و رسول از سلامت و ظفر و راضى نشد به مساوات با پيغمبر تا آنکه حضرت نهى فرمود او را از حالش. و در حزن او، يا رضا، و يا سخط الهى است؛ و مسلما رضاى حق نبوده، زيرا منافات دارد با نهى پيغمبر و به اتيان سخط، پس چه فضلى است کسى را که پيغمبر او را نهى نمايد از غضب سبحانى به جهت آن که مصاب باشد در حزنش، هر آينه پيغمبر مخطى بوده، و حاشا که پيغمبر خطا کار باشد به براهين قاطعه، پس حزنش خطا، و حضرت او را نهى فرمود از خطا.
3- قوله «إِنَّ اللَّهَ مَعَنا» شناسائى و معرّف جاهلى است که عارف نباشد به حقيقت امرى که محزون و مهموم گرديده در آن، و اگر معرفت نداشت پيغمبر به فساد اعتقاد او، هر آينه نيکو نبود صدور کلام «إِنَّ اللَّهَ مَعَنا». و ايضا حق تعالى
ج5، ص 95
با تمام مخلوقات است از حيث خلق و رزق آنها، و احاطه علميه دارد به همه موجودات چنانچه فرموده «ما يَکُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ». پس فضلى نيست براى مصاحبت.
4- قوله تعالى «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها» بر که نازل شد، جواب داد: بر پيغمبر. حضرت فرمود: آيا مشارکت داشت ابو بکر در سکينه؟ حرورى گفت: بلى. حضرت فرمود: دروغ گفتى، زيرا اگر شريک بود، هر آينه حق تعالى «عليهما» مى‌فرمود؛ چون «عَلَيْهِ» به فرد ذکر نموده، دال است بر اختصاص سکينه به پيغمبر به جهت تخصص آن سرور به تأييد ملائکه، زيرا تأييد به ملائکه براى غير پيغمبر نباشد به اجماع، و اگر از مستحقين شرکت بود، هر آينه خداى تعالى او را شريک مى‌گردانيد، چنانچه در جنگ حنين مؤمنين را شريک قرار داد و فرمود «ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ».
حرورى گفت: قومى او را خارج از ايمان نمودند.
حضرت فرمود: من نگفتم آن را، بلکه خداى تعالى فرمود در محکم کتاب خود.
پس واضح و روشن گرديد که نزول سکينه مخصوص به پيغمبر بوده فقط.
گذشته از اينها کلبى و مجاهد در معنى آيه گفته‌اند که خداوند متعال اخبار فرموده از رفع کيد اعداء از پيغمبر در غار، بعد ظاهر نمود نصرت او را به ملائکه روز «بدر». بنابراين ديگر هيچ ربطى به غير نخواهد داشت تا مورد بحث شود.
وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِينَ کَفَرُوا السُّفْلى: و قرارداد خداى تعالى کلمه کفار را نازله دنيه، يعنى وعيد و تخويفات به پيغمبر نمودند «سفلى» و پست گردانيد. يا مکر آنها را از حبس و قتل و تبعيد مخذول و منکوب نمود. وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا: و کلمه الهى او منصورة مرتفعه است به غير جعل جاعلى، يعنى دين الهى و شرع نبوى هميشه عليا و در درجه قصوى بوده. در تفسير شيخ ابو الفتوح رازى (قدس اللّه سره): «کلمه»، کنايه از شأن و کار است، و حق تعالى فرمايد من کار کافران را مخذول و مقهور و مغلوب نمودم، و دين الهى هميشه عالى و غالب
ج5، ص 96
است. ابن عباس گويد: کلمه کفار کفر و شرک، و کلمه خدا ايمان و توحيد باشد، يعنى گفتن «لا اله الّا اللّه». حاصل آنکه قرار داد کلمه کفار را اذلّة الاسفلين و کلمه الهى را اعزّ الاسلام و المسلمين.
تبصره- گزارش حال در تهاجم اهوال (محرم 1355)- مناسب چنان آمد که شمه‌اى از گردش روزگار غدار به ميان آيد در عصرى که فتن و محن نسبت به جامعه اسلاميت و سلسله روحانيت رو آور شده، به حدى که دل مرده، بدن خسته، زبان بسته، وامانده؛ شعله آتش سوختگان بلا در باديه مؤلمات به عالم عليا کشيده، و فغان غريقان صفحه غبرا در قعر معارک، مصيبات به فضاى ملاء اعلى رسيده، مشايخ عظام و سادات والامقام آواره وطن شده، جوانان شاهراه هدايت، سر در گريبان غربت فرو برده، و در بحر تحيرات مستغرق گشته که عاقبت امر چه خواهد شد که هر روزه تقلباتى نمودار گردد و بر غصص افزوده شود.
در اين فکرت غوطه‌ور، ناگاه سحر شبى تفألى به کلام مجيد در باره طالبان راه حميد نموده از مخزن غيبيه الهيه بشارت و مژده فرح آمد که «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ» آيه شريفه غبار ملال مذلت از چهره زدوده، و آب زلال مسرت به آتش حسرت پاشيده، منتظر فرج گرديده که البته نظر به وعده الهى مصداق کريمه «وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِينَ کَفَرُوا السُّفْلى وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا» به عرصه ظهور خواهد آمد.
هله طالبان بشارت که نماند اين مذلت
برسد زمان دولت، بشود ظهور عزت.
وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ: و حق تعالى غالب است در انتقام از اهل شرک، حکيم است در تدبير امور، و ذات اقدسش را به نصرت کسى محتاج نيست، و پيغمبرى را که به غار فرستاد نه بر وجه عجز بود، بلکه از جهت حکمت بوده.
رؤياى صادقه- در احتجاج طبرسى (قدس اللّه سره)- شيخ ابو على حسن بن محمد الرقى نقل نموده در شوال 423 هجرى از شيخ مفيد ابى عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان (على اللّه مقامه) که در يکى از سالها خواب ديدم عبور از بعض طرق نمودم، حلقه دايره‌اى از مردم بسيار ديدم، پرسيدم، گفتند: مردى
ج5، ص 97
حکايت کند. گفتم: کيست؟ گفتند: عمر بن خطاب؛ جمعيت را متفرق، و داخل حلقه شده، پرسيدم: اى شيخ، دليل بر فضيلت صاحب تو ابو بکر در آيه غار چيست؟ گفت به شش جهت: 1- قوله «ثانِيَ اثْنَيْنِ» ذکر نبى و ذکر ابا بکر بعد از آن و او را دومى قرار دادن. 2- «إِذْ هُما فِي الْغارِ» وصف به اجتماع در يک مکان به سبب تأليف ميان آن دو. 3- «إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ» ذکر مصاحب براى جمع ميان آن دو به آنچه مقتضى مرتبه است 4- «لا تَحْزَنْ» اخبار از شفقت پيغمبر نسبت به او 5- «إِنَّ اللَّهَ مَعَنا» اخبار پيغمبر به اينکه خداى تعالى با ما است به نصرت. 6- «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَيْهِ» نزول سکينه بر ابو بکر.
شيخ فرمايد: من گفتم هر آينه تمام دلائل را مانند خاکسترى گردانم که باد آن را به اطراف پراکنده نمايد:
اما اول: اخبار از عدد فضلى نيست براى او، زيرا ما مى‌دانيم بالضروره که مؤمن و کافر دو تا باشند.
اما دوم: ايضا شرفى نباشد، زيرا در يک مکان جمع شوند مؤمن و کافر مانند اجتماع عدد مؤمنين و کافرين، چنانچه مسجد پيغمبر که اشرف از غار بود در آن جمع مى‌شدند مؤمنان و کافران و منافقان، و اشاره به اين است قوله عز و جل «فَما لِ الَّذِينَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِينَ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِينَ». و ايضا کشتى نوح عليه السّلام بتحقيق جمع شدند در آن پيغمبر و شيطان و بهائم و سگ، پس اجتماع در يک مکان موجب شرافتى نخواهد بود.
اما سوم: اضعف اوليين است، زيرا اسم مصاحبت واقع شود بر مؤمن و کافر به دليل قوله تعالى «قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا». و ايضا مصاحبت اطلاق شود بين عاقل و بهائم به دليل کلام عرب که حمار را صاحب اطلاق نموده و گفته‌اند انّ الحمار مع الحمار مطيّة- فاذا خلوت به فبئس الصّاحب و همچنين بر جماد و حيوان، و قرآن هم بر لسان عرب نازل شده، بنابراين وقتى اسم مصاحبت واقع شود ميان مؤمن و کافر و عاقل و بهيمه و حيوان و جماد، پس چه حجتى است در آن براى صاحب تو.
ج5، ص 98
اما چهارم: هر آينه وبال و منقصت براى او، و دليل بر خطاى او است، زيرا که فرمايش «لا تَحْزَنْ» نهى و صورت نهى بجا نياوردن است و اين حزن از دو قسم خارج نيست: يا طاعت است يا معصيت، و طاعت نباشد، زيرا پيغمبر نهى ننمايد از طاعات، بلکه امر و دعوت به آن نمايد؛ و بنابر معصيت، پس بتحقيق حضرت او را نهى فرمود از آن، و آيه شهادت دهد به عصيان ابو بکر به دليل پيغمبر.
اما پنجم: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله اخبار فرمود که خدا با او باشد به نصرت و تعبير نمود از نفس خود به لفظ جمع مانند: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» و بنا به قولى ابو بکر گفت: يا رسول اللّه، حزن من بر برادر تو على بن ابى طالب عليه السّلام است. حضرت فرمود: محزون مباش که خدا با ما باشد، يعنى من و على بن ابى طالب عليه السّلام.
اما ششم: نزول سکينه را راجع به ابو بکر دانستن، ترک ظاهر است، زيرا آنکه نزول سکينه بر او شد، همان کسى است که تأييد شد به ملائکه چنانچه شاهد بر اين است ظاهر قرآن: «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها» پس اگر ابو بکر صاحب سکينه باشد، هر آينه صاحب جنود خواهد بود، بنابراين لازم آيد اخراج نبى از نبوت، و آن بالضروره باطل است. و ايضا اگر اين موضع را کتمان کنى بر صاحب خود، هر آينه خير است براى او، زيرا حق تعالى در دو موضع نزول سکينه بر پيغمبر فرموده، و جماعتى از مؤمنين را هم شريک قرار داده يکى «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوى»، و ديگر «ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها» و چون در اين موضع نزول سکينه را مخصوص به پيغمبر گردانيد، اگر چنانچه مؤمنى با پيغمبر بود، هر آينه شريک مى‌گردانيد او را در سکينه مانند شرکت در آن موضع؛ پس دال است اخراج او از سکينه بر خروج او از ايمان. پس ساکت از جواب، و مردم متفرق، و من از خواب بيدار شدم.
ج5، ص 99