تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (41)
بعد از آن امر به جهاد و بيان تأکيد وجوب آن را بر عباد مى‌فرمايد:
انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا: بيرون رويد به جهاد و نصرت دين خدا فقير و غنى، يا پير و جوان، يا محزون و مسرور، يا سواره و پياده، يا صحيح و مريض، يا عزاب و متأهلين، يا غير مسلح و مسلح، يا بى‌فکر و بافکر، يا بى‌حاشيه و با حاشيه، يا بى‌حرفه و باحرفه، به اختلاف اقوال حاصل آنکه: خارج شويد براى جهاد خواه سبک آيد بر شما يا سنگين از هر جهت که باشد. ابو الضحى گويد: اول آيه‌اى که از سوره برائه نازل شد اين آيه بود. مجاهد گويد: سبب نزول اين آنکه چون پيغمبر امر به جهاد نمود در «غزوه تبوک»، تعلل کردند و گفتند: ميان ما مردمان با صنعت و بى‌بضاعت بسيار است، آيه شريفه نازل شد که خارج شويد به جهاد، چه خفيف الحال يا ثقيل الحال، يعنى به هر حال که باشيد، زيرا حالات انسانى از اين دو قسم بيرون نيست. وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و مجاهده و کوشش و سعى نمائيد به اموال و نفوس خود در راه خدا.
تبصره- طبرسى (رحمه الله) در مجمع فرمايد: آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه جهاد به نفس و مال واجب است بر کسى که استطاعت هر دو را داشته باشد، و هر که توانائى به هر دو ندارد، بر او واجب است به آنچه استطاعت دارد. ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ: اين خروج و جهاد به نفس و مال، بهتر است براى شما از تثاقل و ترک جهاد به مباح. إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ: اگر هستيد شما که بدانيد به اعتقاد جازم که حق تعالى صادق است در وعد و وعيد خود. يا اگر مى‌دانيد خير فى الجمله را، پس بدانيد که جهاد به نفس و مال در راه خدا خير است.
تنبيه- اگر گويند: چگونه جهاد بهتر از قعود است، و حال آنکه خيرى در
ج5، ص 100
قعود از جهاد نيست.
جواب: آنکه، اولا: لفظ خير مستعمل در دو معنى باشد: يکى به معنى افعل تفضيلى مانند اين بهتر از آنست، و ديگر آنکه به معنى آنکه فى نفسه و ذاتا خير باشد مثل قوله تعالى «رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ» و قوله- «وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ» و مراد آيه شريفه معنى دوم است که جهاد ذاتا خير دارد.
ثانيا: سلمنا که جهاد بهتر باشد از قعود، الا اينکه تقدير اينست که آنچه فايض شود مجاهد از نعيم آخرت بهتر باشد از آنچه استفاده کند قاعد از راحت و تنعم، و لذا فرمود «إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» زيرا خيرات محصله بر جهاد در آخرت درک نشود مگر به تأمل، و عارف به آن نگردد مگر مؤمنى که عارف شده به دليل که اعتقاد به قيامت حق و ثواب و عقاب حق و صدق باشد.
عبرت- انس بن مالک نقل نموده که: ابو طلحه سوره برائة را قرائت، به اين آيه که رسيد فرزندان خود را گفت «يا بنىّ جهّزونى جهّزونى» توشه سفر براى من مهيا کنيد. پسران گفتند: تو در رکاب پيغمبر جهاد نمودى، اکنون پير شدى، ما از تو نيابت کنيم. نه، مرا ببريد، توشه مهيا، و او را روانه نمودند. در کشتى بمرد، و هفت روز در کشتى ماند که راه به خشکى نيافتند. بعد از اين مدت به ساحل رسيدند، و جسد او را دفن کردند، در حالى که هيچ تغييرى نيافته بود.
زهرى گويد: سعيد المسيب با يک چشم به جهاد رفت. به او گفتند: تو پير مردى و بر تو جهاد نيست. گفت: نه، مرا فرموده‌اند «انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا» گرچه جنگ نتوانم نمود، لکن سواد لشگر مسلمانان باشم و متاعشان نگاهدارى کنم.
اين است حال ثابتين در امر، و مؤمن بايد در ديانت خود راسخ و محکم و ثابت قدم باشد، و به وزيدن بادهاى مخالف، متزلزل نگردد و گوهر گرانبهاى دين و ايمان را ملوث به لوث کثافات و نجاسات ظاهريه و باطنيه ننمايد، که وخيم العاقبه خواهد بود «إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِکَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي کُنْتُمْ تُوعَدُونَ».
ج5، ص 101