تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (41) لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوکَ وَ لکِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ يُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ (42) عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکاذِبِينَ (43)
ترجمه
بيرون رويد سبکباران و گران باران و جهاد نمائيد بمالهاتان و جانهاتان در راه خدا اين بهتر است براى شما اگر باشيد که بدانيد
اگر بود متاعى نزديک و سفرى آسان هر آينه متابعت مينمودند تو را ولى دور شد براى آنها سفر با مشقّت و بعد از اين
جلد 2 صفحه 584
سوگند ميخورند بخدا که اگر توانائى داشتيم هر آينه بيرون ميآمديم با شما هلاک ميکنند خودشان را و خدا ميداند که آنها هر آينه دروغگويانند
گذشت خدا از تو براى چه اذن دادى مر آنها را و توقّف نکردى تا ظاهر شود براى تو آنانکه راست گفتند و بدانى دروغگويان را.
تفسير
خفاف و ثقال جمع خفيف و ثقيل است و حال است از فاعل و شامل است بى‌توشه و با توشه و بى‌سلاح و با سلاح و با نشاط و بى‌نشاط و تندرست و بيمار و جوان و پير و لاغر و فربه و مجرّد و معيل و سواره و پياده و طوع و اکراه را لذا هر کس بسليقه خود تفسيرى فرموده و بنظر حقير مانعة الجمع نيست اگر چه قمى ره که ظاهرا از امام صادق (ع) نقل مى‌کند فرموده جوانان و پيران و مراد از عرض قريب غنيمتى است که نزديک و دست رس باشد چنانچه قمى ره از امام باقر (ع) نقل نموده و شقّه بضم شين لغت قريش است و مراد از بعدت عليهم الشقّة آنستکه طى مسافت با مشقّتى بسبب دوريش براى آنها پيش آمد نمود و بعد از اين جمله اخبار است از اعتذار متخلفان پس از مراجعت پيغمبر (ص) از غزوه تبوک و آنکه خودشان را بعذاب الهى که موجب هلاکت دائمى است براى قسم دروغ و ترک جهاد گرفتار نمودند و به دروغ گوئى در اين اعتذار معرّفى شدند و بهمين کيفيت قضيّه واقع شد و اعجاز قرآن ظاهر گرديد و خداوند براى آنکه بمردم گوشزد فرمايد که اذن پيغمبر (ص) در ترک جهاد مستلزم عتاب الهى است و باين جهت تا واقعا معذور نباشند استيذان در ترک جهاد از آنحضرت ننمايند در آيه اخيره صورتا حبيب خود را معاتب فرموده باخبار از عفو و سؤال از اذن که اشاره بوقوع معصيت از آن حضرت دارد در اذن دادن با آنکه بادلّه عقليّه و نقليّه انبياء تمامى معصومند و خصوص پيغمبر خاتم و ائمه ما عليهم السّلام و حضرت زهرا سلام اللّه عليها تحقيق آنستکه از ترک اولى هم مأمون بودند و ضمنا اشعار فرموده است بمصلحتى که در ترک و تأخير اذن است و آن امتياز معذور واقعى از غير معذور است چنانچه قمّى ره از امام باقر (ع) نقل نموده و البتّه در اذن مصالح اهمّى بوده که پيغمبر (ص) بر حسب اقتضاء آن مصالح اذن داده است از قبيل تسهيل امر بر مکلّفين و تأليف قلوب آنها باسلام و ايمنى از شرّ منافقين در صورت وجودشان در ميان مسلمانان حقيقى خصوصا با اکراه در جنگ و اشاعه فحشاء و تظاهر بخلاف در صورت تخلّفشان از جهاد و امثال اينها که منظور نظر مبارک آنحضرت بوده
جلد 2 صفحه 585
و بنابر اين ترک اولى هم از آن مقام مقدّس صادر نشده است اگر چه در مجمع و جوامع اين احتمال ذکر شده و فرموده‌اند اين عتاب لطيفى است که مسبوق بعفو شده است بر ترک اولى و افضل و نفى فرموده‌اند احتمال وقوع معصيت را که عامّه عميا داده‌اند و در عيون از حضرت رضا (ع) نقل نموده که در جواب سؤال مأمون از عصمت انبيا فرمود اين از قبيل در بتو ميگويم ديوار تو گوش کن است خداوند پيغمبر خود را مخاطب فرموده و اراده کرده است امّت او را و اين مؤيّد نظريّه حقير است چون مقصود امام (ع) اين نيست که تقدير کلام عفا اللّه عن امتک است زيرا اصل اشکال در عتاب الهى بجمله لم اذنت لهم است نه در اسناد عفو و الّا ممکن است آن جمله حمل بر دعاى متعارفى شود چنانچه در منهج بيان فرموده ولى انصاف آنستکه آنهم مناسب با مقام ربوبى نيست و حق همانستکه تحقيق شد و اللّه اعلم و بنابر آنچه ذکر شد حاصل معنى آنستکه چرا توقف ننمودى در اذن تا معلوم شود بر تو معذور واقعى از غير معذور و بعدا اذن بدهى بمعذور و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه چرا الزام بجهاد نکردى تا آشکار شود براى تو مخلص و منافق و ممتاز شوند از يکديگر چون پيغمبر (ص) در اين جنگ الزام بجهاد نفرمود بلکه فرمود مختاريد ميخواهيد بيائيد و ميخواهيد نيائيد ولى اگر نيائيد بعذاب الهى گرفتار خواهيد شد و اين بهانه شد براى منافقان که نيامدند و معلوم نشد که از روى نفاق بود يا واقعا معذور بودند و بنابر اين دو معنى مدخول کلمه حتّى نتيجه مدلول التزامى اذن است که عدم توقف و عدم الزام بجهاد باشد نه مدلول مطابقى آن و بنظر حقير محتمل است مراد بيان نتيجه مدلول مطابقى اذن باشد يعنى چرا اذن دادى تا معلوم شود براى تو راستگو و دروغگو و از اينکه دروغگو در ميان اصحابت زيادند متأثر و ملول شوى اگر چه خداوند عفو و محو فرمود از تو اثر تالّم را بوعده نصرت و ايمنى از شرّ آنها چون اگر پيغمبر (ص) مطلقا اذن نمى‌داد آنها هم عذر دروغى نمى‌آوردند خداوند هم در آيه سابقه اخبار از دروغگوئى آنها نمى‌فرمود و مطلب کشف نمى‌شد خلاصه آنکه چنانچه گاهى مصلحت در آشکار شدن حقائق اشخاص است گاهى هم مصلحت در خفاء حقائق است و بنابر آن دو معنى مصلحت در آشکار شدن بوده و بنابر اين احتمال مصلحت در خفاء بوده ولى اين احتمال را کسى ذکر نکرده است با آنکه منطبق بر ظاهر است و ترک اولى هم از پيغمبر (ص) بنابر اين احتمال صادر نشده و عتابى نيست چون اذن فى نفسه راجح بوده نهايت آنکه اثر قهرى
جلد 2 صفحه 586
آن موجب ملالت خاطر حبيب شده و محبوب باين سؤال و خطاب او را تسليت داده و ملاطفت فرموده است و اللّه اعلم.