اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِلاّ تَنصُرُوه‌ُ فَقَد نَصَرَه‌ُ اللّه‌ُ إِذ أَخرَجَه‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا ثانِي‌َ اثنَين‌ِ إِذ هُما فِي الغارِ إِذ يَقُول‌ُ لِصاحِبِه‌ِ لا تَحزَن إِن‌َّ اللّه‌َ مَعَنا فَأَنزَل‌َ اللّه‌ُ سَکِينَتَه‌ُ عَلَيه‌ِ وَ أَيَّدَه‌ُ بِجُنُودٍ لَم تَرَوها وَ جَعَل‌َ کَلِمَةَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا السُّفلي وَ کَلِمَةُ اللّه‌ِ هِي‌َ العُليا وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ حَکِيم‌ٌ (40)
اگر شما پيغمبر را ياري نکرديد پس بتحقيق خداوند او را ياري فرمود
جلد 8 - صفحه 221
زماني که خارج کردند او را کساني که کافر بودند دو بدو زماني که اينکه دو در غار بودند زماني که ميگفت بهمراه خود محزون مباش محققا خداوند با ما است پس خداوند نازل فرمود سکينه و اطمينان قلب را بر او و تأييد فرمود او را بلشگري که آن لشگر را نميديدند و قرارداد کلمه کساني که کافر بودند زير و کلمه خداوندي را بالا و خداوند ريزه‌کار و دانا بحکم و مصالح است.
شرح قصّه اينکه مشرکين مجلس شوري تشکيل دادند بنام دار الندبه که در مورد حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم چه عملي انجام دهند، بعضي گفتند يک نفر را معين کنيد برود او را بکشد سپس مجموعا ديه آن را باهلش ميدهيم، بعضي گفتند او را حبس ميکنيم، بعضي گفتند او را اخراج بلد ميکنيم، شيطان بصورت پير مرد نجدي آمد و بعد از آنکه نظريه آنها را رد کرد نظريه داد که از هر قبيله يک نفر انتخاب شود و مجموعا بر بستر او بريزند و او را بقتل برسانند بني هاشم با تمام قبائل نميتوانند طرف شوند ناچار بديه راضي ميشوند ميان قبائل قسمت ميشود و شب اول ربيع دور خانه حضرت را گرفتند، حضرت علي عليه السّلام را بجاي خود خوابانيد و از خانه خارج شد و فرمود شاهت الوجوه چشمهاي آنها آن حضرت را نديد، در راه بابي بکر برخورد کرد او را همراه خود برد و در غار سور بيرون مکه مخفي شدند عنکبوت درب غار را تنيد و کبوتران خانه ساختند و تخم گذاشتند و بر آن تخمها خوابيدند، مشرکين بعد از طلوع فجر در خانه حضرت بالاي بستر آن حضرت آمدند ديدند امير المؤمنين عليه السّلام بجاي پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم خوابيده آن حضرت را بسيار اذيت کردند و گفتند بايد برويم بپي جويي حضرت رسالت [ص] شخصي از مشرکين بنام ابي گرز که جاي پا را ميشناخت برداشتند و آمدند تا آنجا که حضرت بابي بکر ملحق شده بود گفت اينکه جاي پاي ابي بکر يا ابي قحافه است تا رسيدند پاي غار گفت اينجا يا بآسمان بالا رفته يا بزمين فرو رفته زيرا اگر در غار رفته
جلد 8 - صفحه 222
بود تارهاي عنکبوت پاره شده بود و کبوتران پرواز کرده بودند و خداوند ملکي را فرستاد بصورت سواري درب غار بآنها گفت برويد در شکافهاي اينکه کوه‌ها در جستجوي آن حضرت آنها رفتند سه روز حضرت در غار بود تا امير المؤمنين عليه السّلام وسائل حرکت آن حضرت را مخفيانه از مرکب و اسباب مسافرت را فراهم کرد حضرت از آنجا هجرت فرمود بمدينه طيبه.
تنبيه مهم‌ّ- عامه باين آيه شريفه تمسک کردند بر خلافت ابي بکر به اينکه اينکه آيه مشتمل بر فضائل او است و کسي که داراي اينکه فضائل باشد لايق خلافت است اما فضائل- پنج فضيلت در اينکه آيه هست: 1- إِلّا تَنصُرُوه‌ُ عدم نصرت مشرکين واضح و روشن است که در مقام قتل آن حضرت بودند فَقَد نَصَرَه‌ُ اللّه‌ُ نصرت خداوند باين بود که چشمهاي آنها کور شد و آن حضرت را حفظ فرمود تا از چنگال آنها نجات يافت إِذ أَخرَجَه‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا که سبب خروج آن حضرت شدند و نگذاشتند در مکه بماند ثاني اثنين و أبا بکر ثاني آن حضرت شد و کسي که در مراتب ثاني پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باشد لياقت دارد.
2- إِذ هُما فِي الغارِ مصاحب حضرت و معيت با او در غار سبب فضيلت اوست 3- إِذ يَقُول‌ُ لِصاحِبِه‌ِ و کسي که صاحب رسول اللّه باشد لياقت خلافت دارد 4- لا تَحزَن و کسي که مورد تسليت حضرت باشد اينهم لياقت ميآورد 5- إِن‌َّ اللّه‌َ مَعَنا و البته کسي که خدا با او باشد داراي لياقت ميشود فَأَنزَل‌َ اللّه‌ُ سَکِينَتَه‌ُ عَلَيه‌ِ سکينه از ماده سکون بمعني سکون نفس و اطمينان قلب بوعده الهي در حفظ آن حضرت و نجات از مشرکين وَ أَيَّدَه‌ُ بِجُنُودٍ ملائکه حفظه که مأمور شدند بر دفع دشمنان و اغفال آنها لَم تَرَوها که آنها ملائکه و جنود الهي را نميديدند.
وَ جَعَل‌َ کَلِمَةَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا السُّفلي بنحوي که دستگاه شرک و بت‌پرستي
جلد 8 - صفحه 223
از خطه حجاز برچيده شد و بکلي از بين رفت طوعا او کرها وَ کَلِمَةُ اللّه‌ِ هِي‌َ العُليا کلمه توحيد و رسالت تا کجا کشيده شد وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ عزت مقابل ذلت و چه عزتي است که مقابل عزت الهي باشد با آن قدرت و علم و ساير صفات کماليه و جماليه و جلاليه و بمعني ريزه‌کاري هم آمده است بقرينه حکيم که عالم بجميع حکم و مصالح است.
[و اما جواب از وجوهي داده ميشود] وجه- اول اينکه جهاتي که ذکر شد بقدر خردلي دلالت بر فضيلت ندارد.
اما وجه اول- ثاني پيغمبر در غار بود نه در فضائل نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و چه بسيار پيغمبران با کفار و مشرکين در يک مکان مجتمع ميشدند مثل ابراهيم و نمرود، موسي و فرعون بلکه ائمه با معاندين و علماء با مخالفين و عدول با فساق و غير اينها بعلاوه اگر ثاني شدن فضيلتي داشت بايد أبا بکر افضل از پيغمبر باشد زيرا خداوند پيغمبر را ثاني ابي بکر فرموده.
و اما وجه دوم- معيت دليل بر فضيلتي نيست دو نفر با هم در يک مکان بودن دليل نيست بر اينکه هر دو داراي کمال يک ديگرند.
و اما وجه سوم- صاحب بمعني مصاحبت در طريق است و کافر و مؤمن هم ممکن است با هم مصاحبت کنند در قرآن مجيد ميفرمايد قال‌َ لَه‌ُ صاحِبُه‌ُ وَ هُوَ يُحاوِرُه‌ُ أَ کَفَرت‌َ بِالَّذِي خَلَقَک‌َ الاية کهف آيه 35، و در اشعار گفتند:
ان‌ّ الحمار مع الحمار مطية || و اذا خلوت به فبئس الصاحب
و اما وجه چهارم- دليل است بر اينکه أبا بکر اطمينان بوعده الهيه و فرمايش پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نداشت و الّا محزون نميشد و احتياج بکلمه لا تحزن نداشت و اما وجه پنجم معيت خدا نسبت بتمام مخلوقات است ميفرمايد ما يَکُون‌ُ مِن نَجوي ثَلاثَةٍ إِلّا هُوَ رابِعُهُم وَ لا خَمسَةٍ إِلّا هُوَ سادِسُهُم وَ لا أَدني مِن ذلِک‌َ وَ لا أَکثَرَ
جلد 8 - صفحه 224
إِلّا هُوَ مَعَهُم و اما جواب دوم از اينکه وجوه اينکه بر فرض غمض عين از جواب اول و ثبوت فضيلتي از براي او چه دلالت بر خلافت و امامت و وصايت دارد کدام شرائط امامت در او بود آيا داراي مقام عصمت و طهارت بود آيا عالم بجميع ما يحتاج اليه الامة بود آيا متخلق بجميع اخلاق حميده بود آيا داراي معجزه بود آيا نصّي بر خلافت او بود احدي ادعا نکرده.
و اما جواب سوم اينکه آيه مشتمل بر مثالبي است نه فضائلي، يکي آنکه مورد سکينه نبود و الا ميفرمود فانزل اللّه سکينته عليهما با اينکه در چند آيه قبل ميفرمايد ثُم‌َّ أَنزَل‌َ اللّه‌ُ سَکِينَتَه‌ُ عَلي رَسُولِه‌ِ وَ عَلَي المُؤمِنِين‌َ آيه 26، و کشف ميشود که اصلا ايمان نداشته و قابل نزول سکينه نبوده.
ديگر آنکه قابل تأييد بجنود الهي نبود که فرمود ايّده و نفرمود ايّدهما ديگر آنکه اطمينان بوعده الهيه و فرمايش نبي نداشت و الا محزون نميشد و احتياج بخطاب لا تحزن نبود.