تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوکَ وَ لکِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ يُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ (42)
بعد از آن در شأن منافقان قاعدان غزوه تبوک مى‌فرمايد:
لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِيباً: اگر بوده باشد آنچه را که دعوت مى‌کنى ايشان را به آن غنيمت حاضره، يعنى مال دنيا که مانند عرض سريع الزوال و بقا و دوامى ندارد. وَ سَفَراً قاصِداً: و سفرى که راهش متوسط و سهل باشد، زيرا سفر متوسط الطريق بين الکثرة و القله هر کسى قصد نمايد. لَاتَّبَعُوکَ: هر آينه متابعت و پيروى کنند تو را در خروج به جهت طمع در مال. وَ لکِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ: و لکن راه و مسافت بر ايشان دور و با مشقت باشد، پس به فوز غنيمت نائل نشوند. بسبب آنکه عظيم شمرند غزوه روم را و لذا تخلف نمودند.
وَ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ: و زود است که اين جماعت عذر بياورند و قسم بخورند به خدا که، لَوِ اسْتَطَعْنا: اگر قدرت و توانائى و تمکن داشتيم به خروج براى جهاد. لَخَرَجْنا مَعَکُمْ: هر آينه خارج مى‌شديم ما با شما. اين اخبار قبل از وقوع بود، و موقع حرکت آمدند و معذرت خواستند و قسم خوردند. و اين دال است بر صحت نبوت پيغمبر ما، زيرا خبر داد به اعتذار و قسم آنها از وقوع، و مخبر مطابق شد با واقع. بعد بيان عاقبت تخلف آنها را فرمايد که: يُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ:
هلاک مى‌کنند نفوس خود را به اين قسمهاى دروغ که مى‌خورند به سبب آنچه مستحقند از عقاب. وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ: و خداى تعالى مى‌داند به علم ازلى به درستى که ايشان دروغ مى‌گويند در اين اعتذار و قسم. در تفسير برهان- ابن بابويه به اسناد خود روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود:
ج5، ص 102
خداوند عز و جل تکذيب نمود قولشان را که اگر قدرت داشتيم هر آينه خارج مى‌شديم با شما، و بتحقيق تمکن به خروج داشتند.
تبصره- در آيه شريفه دلالت واضحى نيست بر اينکه قدرت قبل از فعل است زيرا حال اين جماعت از دو قسم خارج نيست: يا قدرت بر خروج داشتند و لکن خارج نشدند؛ و يا قادر نبودند و قسم خوردند در آتيه اگر تمکن داشتند خارج شوند. شق دوم باطل است، زيرا خداى تعالى تکذيب فرموده ايشان را در آن و بيان نموده که اگر استطاعت هم دارا شوند امتناع کنند. و بنابر اول، مطلوب ثابت گردد، که قدرت قبل از فعل است. و ايضا دالّست بر وجوب تقدم قدرت بر مقدور، چه حمل استطاعت بر وجود آلت و تهيه سفر هر آينه ترک ظاهر است به غير ضرورت به جهت آنکه حقيقت استطاعت قدرت است. و ايضا اگر عدم آلت و تهيه عذر در تأخر باشد، پس عدم قدرت اصلا احرى و اولى خواهد بود به معذرت.
در تفسير برهان- على بن ابراهيم قمى فرمايد: در غزوات پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله جنگى دورتر و سخت‌تر از غزوه تبوک نبوده، و حضرت، مردم را تحريص بر جهاد و خطبه‌اى انشاء و بعد از حمد و ثنا فرمود: اى مردم، صادق‌ترين حديثها کتاب الهى است. و اولى‌ترين قول کلمه تقوى، و بهترين ملل ابراهيم عليه السّلام، و بهترين سنتها سنت محمّد صلّى اللّه عليه و آله، و اشرف حديث ذکر اللّه، و احسن قصص اين قرآن است. و بهترين امور عزم بر اوامر و نواهى است به فعل و ترک، و بدترين امور چيزهاى تازه که معروف در کتاب و سنت و اجماع نيست، و احسن هدايتها هدايت انبياء، و اشرف مقتولين شهداء، و کورترين کوريها گمراهى بعد از هدايت، و بهترين اعمال عملى است که فايده دهد، و بهترين هدى آنچه متابعت شود، و شر کورى کوردلى است، و دست دهنده بهتر از دست گيرنده است، و آنچه کم و کافى باشد بهتر است از آنچه زياد و مشغول و غافل نمايد. بدترين معذرتها حضور موت، و بدترين پشيمانيها روز قيامت است. بعضى از مردم کسى است که اتيان به نماز جمعه ننمايد مگر کمى، و بعضى از آنها کسى است که ذکر الهى را نکند مگر گاهى
ج5، ص 103
از اوقات.
و از اعظم خطاياى لسان دروغ است، و بهترين بى‌نيازى بى‌نيازى نفس است، و بهترين توشه‌ها تقوى، و رأس حکمت ترس خدا است، و بهترين القائات در قلب يقين و پرهيز کردن از کفر و دورى از عمل جاهليت است، و خيانت از چرک جهنم، و مستى قطعه‌اى از آتش، و شعر از شيطان است، و خمر جامع گناهان، و زنان ريسمان شيطان، و جوانى شعبه‌اى از جنون، و شرّ مکاسب کسب ربا، و شر خوردنها خوردن مال يتيم. و سعيد کسى است که متعظ به غير شود، و شقى کسى است که در دنيا شقاوت اختيار کند. و بتحقيق مى‌گردد هر يک از شما به محل قبر، و امر به آخر رسد و ملاک امر به عاقبت است.
و رباترين رباها دروغ است، و آنچه آمد نيست نزديک است، و دشنام مؤمن فسوق است، و کشتن مؤمن کفر، و خوردن گوشت او به غيبت معصيت خدا، و حرمت مال او مثل حرمت خون او باشد. و هر که توکل به خدا نمايد کفايت فرمايد او را، و هر که صبر کند ظفر يابد، و کسى که عفو کند، حق تعالى عفو فرمايد از او. و کسى که کظم غيظ کند، اجر عنايت فرمايد. و کسى که صبر بر مصيبت نمايد عوض دهد او را. احتمال ديگر- کسى که پيروى سمعه کند يعنى بخواهد شهرت عملش را در مردم، خداى تعالى آگاه فرمايد مردم را از آن، کنايه از آنکه همين شهرت اجرش باشد و در آخرت اجر نخواهد داشت، و هرکه متابعت کند شنوائى حق را، خداوند حق را به او شنواند. و هر که خود را کر گرداند از شنوائى حق، او را به حال خود گذارد و مضاعف شود. و هر که معصيت الهى نمايد عذاب فرمايد او را. خدايا، بيامرز مرا و امتم را، استغفار نمايم براى خود و براى شما. چون فرمايش حضرت را شنيدند، راغب در جهاد و مقدم شدند قبائلى از عرب براى خروج، و قاعد شدند جمعى از منافقين.