تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکاذِبِينَ (43)
ج5، ص 104
بعد از آن الطاف و اکرام خود را نسبت به پيغمبر بيان فرمايد:
عَفَا اللَّهُ عَنْکَ: عفو فرمايد خداى تعالى از تو. لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ: چرا اذن دادى به مستأذنين. اين کلام وارد است در مورد تعطف و تلطف و افتتاح به دعاء، چنانکه يکى از ما گويد: «عفاک اللّه» و «غفر اللّه لک لم فعلت کذا و الّا تفعل کذا» خدا بيامرزد تو را و عفو نمايد تو را، چرا چنين کردى. و آيه شريفه از لطيف معاتبه است که ابتدا فرموده قبل از عتاب. حاصل آنکه از راه لطف فرمايد چرا اذن دادى و اذن نبايد داد. حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَکَ: تا اينکه مبين شود براى تو و بشناسى، الَّذِينَ صَدَقُوا: آن کسانى که راستگو هستند. وَ تَعْلَمَ الْکاذِبِينَ: و بدانى دروغ گويان در عذر را، چه اين فعل و مانند آن امتحان لازم دارد تا صادق در دعوى و کاذب مميز گردند.
رفع شبهه- بعضى آيه را خطاب، و عقاب را خطا دانند، لکن اين قول مردود است به چند دليل:
اولا: چگونه مى‌شود اذن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله قبيح باشد و حال آنکه در آيه ديگر فرمايد «فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ» و ثانيا: قوله «عَفَا اللَّهُ عَنْکَ» موجب صدور معصيت نخواهد بود، بلکه اين کلام دال است بر مبالغه در تعظيم و توقير آن حضرت، چنانچه متعارف است که شخصى به غير خود که معظم باشد نزد او گويد «عفا اللّه عنک ما صنعت فى امرى» و «رضى اللّه عنک ما جوابک عن کلامى» يعنى خدا تو را بيامرزد، چه کردى در امر من. و راضى شود خدا از تو، چه جواب دارى از کلام من، و امثال ذلک و غرضش از اين کلمات نيست مگر مزيد تجليل و تعظيم و شاهد بر اين قسمت است قول على بن الجهم در مخاطبه متوکل که امر به نفى او نمود. و قرآن هم بر عرف متعارف عرب نازل شده، پس لازم است به لسان عرف معنى کردن.
ثالثا: جايز نيست که گفته شود مراد قوله «لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ» انکار باشد، زيرا
ج5، ص 105
از دو حال خارج نيست: يا در اين واقعه نعوذ باللّه از پيغمبر معصيت صادر شده، يا صدور نيافته. بنابر ثانى ممتنع است فرمايش «لِمَ أَذِنْتَ» انکار باشد. و بنابر اول مخالف براهين عقليه است، زيرا به صدور گناه، البته موجب سلب وثوق و اطمينان از او، و اين منافى بعث نبى است، چه پيغمبر امين وحى الهى است براى تبليغ احکام سبحانى و با احتمال خطا و عصيان اعتبارى به او نخواهد بود.
بنابراين نقض غرض، و از حکيم على الاطلاق محال مى‌باشد، پس بايد پيغمبر معصوم از خطا و عصيان و سهو و نسيان باشد، خصوصا پيغمبر آخر الزمان صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که اشرف موجودات و مرکز دايره امکان است. ترک اولى هم نسبت به رتبه حضرتش شايسته و روا نيست.
رابعا: در تفسير برهان- على بن محمد بن الجهم روايت نموده که: حاضر شدم در مجلس مأمون، و حضرت رضا عليه السّلام تشريف داشتند. مأمون سؤال نمود: يابن رسول اللّه، صلّى اللّه عليه و آله آيا اعتقاد شما نيست که انبياء معصومند؟ حضرت فرمود: بلى مأمون پرسيد: قول خداى تعالى چيست «عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ». حضرت فرمود: اين آيه نازل شده به منزله «ايّاک اعنى و اسمعى يا جارة» (به در گويم، ديوار تو گوش کن) حق تعالى خطاب فرموده به اين، پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را، و اراده نموده امتش را، و هم چنين قوله «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ». «وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ ...» مأمون گفت: راست فرمودى يابن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله.