تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّما يَسْتَأْذِنُکَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (45)
إِنَّما يَسْتَأْذِنُکَ: اين است و جز اين نيست که استيذان نمايند در تخلف از جهاد و خروج. الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ: آنانکه ايمان ندارند حقيقتا به خداى تعالى و روز قيامت. وَ ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ: و مضطرب و متزلزل شد قلبهاى ايشان.
تنبيه- فخر رازى گويد: آيه شريفه دلالت دارد بر آنکه محل شک و اضطراب، فقط قلب باشد، و چون مکان ريب قلب است، محل معرفت و ايمان
ج5، ص 107
هم قلب خواهد بود، زيرا به خلوّ محل يکى از دو ضدين واجب است که محل ضد ديگر باشد، و بدين سبب فرمود «أُولئِکَ کَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ» و چون محل ايمان و کفر، قلب شد، در مرحله جزا هم مثاب و معاقب، قلب، و باقى اعضا تابع هستند.
فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ: پس اين جماعت شاکين در شک خود متردد و متحيرند، يعنى منافقين متوقعند اذن را به سبب شک آنها در دين خدا و در آنچه وعده فرموده نسبت به مجاهدين اگر ايشان مخلص و متيقن بودند، هر آينه وثوق داشتند به نصرت و ثواب الهى، پس مبادرت مى‌کردند در جهاد و استيذان در تخلف نمى‌نمودند.
تبصره- معتقدات قلبى يا جازم است يا غير جازم؛ بنابر اول هم اگر مطابق واقع نباشد جهل است، و در صورت تطابق اگر از روى يقين باشد علم و الا اعتقاد مقلد خواهد بود. و بنابر ثانى پس اگر يکى از طرفين راجح باشد، طرف راجح را ظن و مرجوح را وهم نامند، و به اعتدال و تساوى طرفين ريب و شک حاصل آيد. در اين هنگام اگر انسان ازاله شک ننمايد، بلکه متردد بين نفى و اثبات و حاکم و جازم به يکى از نقيضين نباشد، به عبارت اخرى به همان حال شک مشى و در صدد علاج بر نيايد، هر آينه به حصول اين حال، تردد در ريب موجود گردد.
فى الخصال- عن امير المؤمنين عليه السّلام قال من تردّد فى الرّيب سبقه الاوّلون و ادرکه الاخرون و وطأته سنابک الشّياطين. در خصال صدوق (رحمه الله) فرمود حضرت امير المؤمنين عليه السّلام: هر که ظاهرا توقف و تحير و تردد نمايد در شک، يعنى به مرحله شک باقى ماند و رجوع به عقل نکند، در ازاحه شک سبقت گيرند او را اولين، يعنى توقف ننموده از او بگذرند و برسند او را آخرين، و او به همان حال شک باشد و پايمال اقدام شياطين گردد.