تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لکِنْ کَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (46)
ج5، ص 108
بعد از آن از حال منافقين اخبار فرمايد:
وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ: و اگر اينان اراده مى‌کردند از اول عزم خروج به جهاد را، و رغبت داشتند به نصرت پيغمبر و جهاد با کفار چنانچه مؤمنين عازم و جازمند آن را. لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً: هر آينه آماده و مهيا مى‌نمودند براى آن تهيه‌اى از آلات و سلاح حرب مانند شمشير و نيزه و غير آن، زيرا علامت اراده و عزم تهيّأ براى آن است قبل از وقوعش، و چون منافقين در صدد تهيه نبودند کاشف از آن بود که ميل نداشتند. وَ لکِنْ کَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ: و لکن خداى تعالى کاره بود خروج آنها را به سبب احاطه علم ازلى الهى به اينکه اگر خارج شوند هر آينه سعايت و نمّا مى‌کنند بين مسلمين و ديده‌بان گردند براى مشرکين، در اين صورت ضررشان بيش از فايده آنها است.
رفع شبهه- تصور نشود به اينکه خداى تعالى کاره بود تهيّأ و خروج آنها را بر وجه مأمور، زيرا با تکليف منافات دارد، بلکه کاره بود بر وجه معلوم، يعنى امر فرمود به خروج براى نصرت و خير و صلاح، اما به علم ازلى مى‌دانست که اگر ايشان خارج شوند جز شر و فساد و تخليط و تضريب مسلمانان و القاء فتنه چيزى از آنها صادر نشود، چنانچه در آيه ديگر فرموده «لَوْ خَرَجُوا فِيکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا» لذا کراهت داشت خروج آنها را، زيرا اراده و مشيت اوليه الهيه خير محض بوده و نسبت به کليّه معاصى کاره مى‌باشد، يعنى نخواسته آن را، لکن به سبب سوء اختيار عبد معصيت را، اراده سبحانى تعلق يابد بالاکراه، و معلوم مطابق با علم شود، يعنى چون تو مى‌کنى او مى‌داند، نه آنکه چون او مى‌داند تو مى‌کنى، که اگر نکنى لازمه آن جهل باشد. مطلب، دقيق و فهم آن محتاج به فکر و تأمل است تا واضح گردد.
فَثَبَّطَهُمْ: پس چون گران و سنگين شدند از خروج به سبب عدم قصد و عزم به همان حال سنگينى و قعود ايشان را واگذاشت. يا سست و بطأ نمود ايشان را
ج5، ص 109
در خروجى که قاصد بودند، نه خروجى که امر فرموده بود انها را، زيرا اولى کفر و دومى طاعت بود. وَ قِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ: و گفتند مصاحبان آنها يعنى ناهين از خروج با پيغمبر که بنشينيد با نشستگان يعنى زنان و اطفال که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله اذن فرموده بود در قعود. يا آنکه فرمايش رسول باشد بر وجه توبيخ و تقريع که بنشينيد با طايفه نسوان و صبيان و زمنى و مرضى، چنانچه عرب گويد: فاقعد فانّک انت الطّاعم الکاسىّ. و اين بر سبيل تهديد و توبيخ است نه بر وجه امر مخاطب به قعود. محمد بن اسحق گويد: اين جماعت رؤسا و اشراف منافقان بودند که استيذان نمودند مثل عبد اللّه ابى وجد بن قيس و رفاعة بن التابوت و اوس بن قبطى و غيره.