تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَوْ خَرَجُوا فِيکُمْ ما زادُوکُمْ إِلاَّ خَبالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ يَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِيکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (47)
بعد از آن اخبار فرمايد از حال منافقان:
لَوْ خَرَجُوا فِيکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا: در اين آيه بيان فرمايد انواع مفاسد حاصله از خروج آنها را. اول اينکه: اگر خارج شوند اين منافقان با شما به جهاد، زياد نکنند به خروج خود مگر شر و فساد را يا غدر و مکر را. ابن عباس گويد: مى‌ترسانند شما را از ملاقات دشمن به تهويل امر بر شما. نوع دوم از مفاسد ناشيه: وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ: و هر آينه سرعت کنند دخول در جمعيت شما را به نميمه و افساد بين شما براى تفريق مسلمانان. يا مى‌رانند شتران را بين شما و تخلل نمايند راکب ميان دو نفر، و گويد آنچه نامناسب است. يَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ: طلب نمايند براى شما فتنه و محنت را به اختلاف کلمه و تفرقه.
ج5، ص 110
تنبيه- معتزله بيان نموده که: خداى تعالى بيان فرمود در آيه اولى کراهت انبعاث ايشان را در اين آيه. علت کراهت را فرمايد به اينکه: خروج آنها مشتمل است بر خيال و شر و فتنه و فساد، و اين دال است بر آنکه حق تعالى کراهت دارد و نخواسته شر و فساد را مطلقا، و راضى نباشد مگر به خير و اراده ازليه تعلق نگرفته مگر به طاعت؛ و به سبب سوء اختيار عبد، شر و فساد و معصيت را اراده سبحانى تعلق يابد بالاکراه، و اماميه رضوان اللّه عليهم نيز بر اين قول‌اند.
وَ فِيکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ: و در شما جاسوسان هستند براى منافقين که نقل مى‌کنند به ايشان آنچه از شما مى‌شنوند. يا در ميان شما کسانيند که مى‌شنوند کلام منافقان را و قبول مى‌نمايند قول آنها را، پس وقتى القا شود به اين اشخاص انواع کلمات موجبه ضعف، قبول کنند و سست شوند به سبب آن از قيام به امر جهاد. اين صفت سوم آنها است، حاصل آنکه: در ميان شما مؤمنين، نمّام و سخن‌چين و طرفداران منافقين است که به سبب قرب عهد به اسلام، قولشان مؤثر باشد در مؤمنين. به عبارت اخرى، منافقان دو دسته‌اند: يک دسته اقتصار بر نفاق و ديگر سعايت نکنند، لکن فرقه دوم علاوه بر نفاق سعايت نمايند به فساد بواسطه القاء شبهات و اراجيف بين مؤمنين. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ: و خداى تعالى دانا است به اين جماعت منافقين که ظلم کردند به نفوس خود به سبب کفر و نفاق و ظلم به غير نمودند به جهت القاء آنان در آفات و مخالفات و شبهات.
ايقاظ- يکى از صفات رذيله فاسده مفسده جامعه بشريت و خرق انتظام مدنيت، نمامى و سخن‌چينى است که باعث تفرقه جماعات و هتک نواميس و شرافات و سبب اتلاف جان و مال و برانداختن خاندان گردد. و شخص نمام، بدترين مردم است. چنانچه در کافى شريف بسند صحيح از عبد اللّه بن سنان از حضرت صادق عليه السّلام قال رسول اللّه الا انبّئکم بشرارکم قالوا بلى يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله قال: المشّاؤن بالنّميمة و المفرّقون بين الاحبّة الباغون للبراء المعايب.
فرمود پيغمبر محترم: آگاه باشيد، آيا خبر دهم شما را به شريرترين شماها؟
عرض کردند: بلى يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله. فرمود: کسانى که راه رونده
ج5، ص 111
هستند به نمامى، تفرقه کننده بين دوستان به سخن‌چينى، و طلب کنند ثبوت عيب را بر اشخاصى که عارى و برى باشند از آن عيب به جهت آنکه ايشان را از چشم مردم بيندازند. اين جماعت بدترين مردمند.
ايضا به سند صحيح از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: بهشت حرام است بر قتاتين، کسانى که مشى نمايند به نمامى و سخن چينى.
ايضاح- حقيقت نمامى عبارت است از افشاء سرّ و هتک ستر آنچه صاحبش کراهت دارد کشف آن را، خواه منقول عنه کاره باشد يا منقول اليه يا شخص ثالثى، و خواه کشف به قول باشد يا فعل يا کتابت يا رمز يا اشاره، و خواه منقول از اعمال باشد يا اقوال، و خواه عيب و نقص باشد يا نه؛ پس شخص مؤمن از احوال مردم آنچه مى‌بيند سزاوار آنکه ساکت از آن شود، مگر آنکه نقل آن فايده‌اى براى مسلمان يا دفع معصيتى شود مثل شهادت به مال غير براى احراز حق مشهود عليه. و سبب نمامى يا اراده سوء به محکى عنه، يا اظهار حب است نسبت به محکى له، يا تفرح به حديث، يا خوض در فضول و غيره، تمام مذموم و ممنوع است شرعا، چه بسا بواسطه يک کلمه، خاندانها بر باد رود.
عبرت- علامه مجلسى (قدس اللّه سره) نقل نموده: شخصى خواست غلامى خريدارى کند. فروشنده گفت: اين غلام عيبى ندارد الا آنکه نمام است.
خريدار اهميت نداده، گفت: راضى هستم. او را خريد، مدتى برآمد، روزى غلام به زوجه مولا گفت: آقا هم بسترى اختيار نموده، براى رفع آن چند موئى از قفاى او تراشيده و به من ده تا سحرى کنم و شرّ او را بر طرف نمايم. نزد آقا آمد و گفت: خانم يارى پيدا نموده و اراده قتل تو دارد، خود را به خواب زده تا مطلب نمودار شود. چون چنين کرد، زن به تصور آنکه شوهر خواب است تيغ را برداشته به جانب او آمد. فورا شوهر از جا جسته او را کشت. قوم زن خبردار، و بر سر مرد ريخته او را کشتند. پس قتال بين دو طايفه واقع، و امر طولانى شد به نتيجه يک نميمه.
گذشته از شرع، عقل نيز نمامى را مذموم داند، بلکه حفظ نوع‌پرستى و شفقت، بنى آدمى راضى بدين گونه نخواهد شد، در اين صورت چگونه در بعضى
ج5، ص 112
اعصار جماعتى کثير شغل خود را در جامعه نمامى قرار داده اعاشه بدان نموده، عمر خود را در آن بسر برند، آيا به قيامت و حشر و نشر و جزاى اعمال معتقد نيستند، يا غافلند از سخط و غضب خداوند قهار.